فهرست

واژه‌شناسی

نام‌های ایران در طول تاریخ (ایران) یکی از رایج‌ترین نام‌های سرزمین و جغرافیای نام‌های ایران بوده‌است. واژهٔ ایران (به پارسی باستان: (اَئیریَه‌نا)، به پارسی میانه: ، تلفظ با یای مجهول)، و برگرفته از واژهٔ فرضی (آریانام خَشَترام) در پارسی باستان و به معنای (سرزمین آریایی‌ها) هست که در گذر زمان به ایران تبدیل شده‌ هست.
در اوستا، که به زبان اوستایی، یکی از زبان‌های ایرانی که در ترکمنستان و تاجیکستان امروزی به آن تکلم می‌شده، نوشته شده‌است، عبارت ایریوشَیُنِم یا ایریو دئینگهونام یعنی (مساکن آریایی‌ها) به‌کار رفته‌ هست.
واژهٔ (ایران) مستقیماً از (اِئران) در پارسی پهلوی مشتق شده‌است که کوتاه‌شدهٔ اِئران شَتْر (ایران شَهر)، نام داخلی شاهنشاهی ساسانی هست.
در سنگ‌نگاره اهورامزدا و اردشیر بابکان در نقش رستم، (اِئران) مترادف واژهٔ پارتی (آریا) آمده‌ هست.
واژهٔ (آریا) در زبان‌های اوستایی، پارسی باستان و سانسکریت به ترتیب به شکل‌های (اَئیریه)، (آریه)، و (اَریه) به کار رفته‌ هست.
آریایی نیز به زبان اوستایی (ائیرین) و به زبان پهلوی و پارسی دری (ایر) خوانده می‌شود. این واژه در سانسکریت به معنای (هم‌وطن) بوده و در زبان‌های متأخر مفهوم (نجیب) و (مَهتر) را پیدا کرده‌ هست.
یونانی‌ها که با ایران در زمان هخامنشیان آشنا شده بودند آن را پِرس (برگرفته از پارس) می‌نامیدند و در دیگر زبان‌های اروپایی هم تلفظ‌های گوناگون این واژه (Persia در انگلیسی و Perse در فرانسوی) رایج شده بود. دولت رضاشاه در سال ۱۳۱۳ خورشیدی به دولت‌های خارجی اعلام کرد که از این پس تنها از نام (ایران) (Iran) در اشاره به این کشور بکاربرده شود. این تصمیم مورد اعتراض گروهی از سیاست‌مداران و پژوهشگران قرار گرفت که معتقد بودند این کار موجب شکاف بین پیشینه تاریخی کشور با ایران امروز می‌شود. در نهایت محمدرضا پهلوی در سال ۱۹۵۹ اعلام کرد که هر دو نام قابل بکاربرده هست.
در ۱ فروردین ۱۳۱۴ برپایه بخشنامه وزارت امور خارجه نام کشور در مکاتبات رسمی از پرس و پرشیا به ایران تبدیل شد. فردوسی در شاهنامه چنین می‌گوید: .
اَبَرکِتفِ ضحاکِ جادو دو ماربِرُست و برآورد از ایران دَمار

تاریخ

پیش از تاریخ

تاریخ ایران پیش از آریایی‌ها یافته‌های باستان‌شناسی، نشان از حضور اقسام انسان در ایران از دوره دیرینه‌سنگی دارد.[نیازمند اسناد] ابزارهای متعلق به فرهنگ الدوایی و آشولی در ایران یافته شده‌اند.[نیازمند اسناد] در دوران میان‌سنگی بقایای انسان‌های نئاندرتال نیز در ایران به ویژه در زاگرس پیدا شده‌است.[نیازمند اسناد] انسان خردمند در حدود ۴۰ هزار سال پیش وارد ایران شد.[نیازمند اسناد] آثار مربوط به دوره نوسنگی در اطراف کرمانشاه، خرم‌آباد، مرودشت، سنگ نگاره‌های تیمره گلپایگان، کاشان و هفشجان یافت شده‌ هست.
فرهنگ ابزارسازی این دوره تیغه و ریزتیغه برادوستی هست.
آثار دوره بعدی فراپارینه سنگی در غرب زاگرس و شمال البرز بدست آمده که فرهنگ زرزی خوانده می‌شود.

پیش از مادها (به‌شکل تمدن)

تمدن جیرفت، تمدن تپه سیلک، تمدن اورارتو، کاسی‌ها، تمدن تپه گیان، شهر سوخته و ایلامی‌ها از تمدن‌ها و حکومت‌های باستانی ایران پیش از دوران مادها هستند. تمدن جیرُفت در استان کرمان در نزدیکی جیرفت و هلیل‌رود قرار داشته‌ هست.
این تمدن مربوط به ۷۰۰۰ سال پیش (پیش از تمدن بین‌النهرین) است؛ و به این روش به نام کهن‌ترین تمدن خاور شناخته می‌شود که در دشت خوش آب و هوا و حاصلخیز هلیل‌رود سکنی داشته‌اند. در این مکان تعدادی لوح گلی یافت شده که به خطی هندسی روی آن‌ها مطالبی نوشته شده‌ هست.
با اینکه این لوح‌ها هنوز رمزگشایی نشده‌اند ولی در کل می‌توانند روایت‌گر آن باشند که این مردم سازنده خط و زبان بوده‌اند نه سومریان. پیش از این پنداشته می‌شد نخستین مخترعین خط، در آغاز سومریان (۳۶۰۰ پ. م) و سپس ساکنان نواحی جنوبی میان‌رودان و تمدن ایلام در خوزستان باشند. شهر سوخته بقایای شهری باستانی دارای تمدن هست که بین شهرهای زابل و زاهدان واقع شده‌ هست.
این شهر در ۳۲۰۰ سال پیش از میلاد پایه‌گذاری شده و مردم این شهر در چهار دوره بین سال‌های ۳۲۰۰ تا ۱۸۰۰ پیش از میلاد در آن سکونت داشته‌اند. به باور برخی باستان‌شناسان این شهر را باید کهن‌ترین شهر جهان دانست چرا که معدود شهرهای پیش از آن، از نظر امکانات و اصول شهرنشینی با آن قابل مقایسه نیستند. ایلامیان یکی از اقوام سرزمین کنونی ایران بودند که از ۳۲۰۰ تا ۶۴۰ پیش از میلاد، بر بخش بزرگی از مناطق جنوب غربی فلات ایران فرمانروایی می‌کردند. تمدن ایلام یکی از کهن‌ترین تمدن‌های جهان هست.
ایلام باستان از سواحل خلیج فارس تا جنوب دریاچه ارومیه را حاوی می‌شد.

از مادها تا پیش از اسلام

ماد قومی هندواروپایی و مرتبط با پارسها بود که در سده ۱۷ پیش از میلاد در سرزمینی که بعدها به نام ماد شناخته شد نشیمن گزید. بر پایه برخی منابع مادها میان سده‌های ۹ تا ۷ پیش از میلاد حکومتی یکپارچه برای سرزمین‌های مادی تشکیل ندادند ایضاً آنچه از متون آشوری - که اسنادی معاصر با دوران مادها می باشند - برمی‌آید، آن هست که مادها از سدهٔ نهم تا هفتم پ.م. نتوانسته بودند چنان پیش‌رفتی بیابند که سبب هم‌گرایی و یک پارچگی و سازمان‌یافتگی قبایل و طوایف پراکندهٔ ماد بر محور یک رهبر و فرمانروای برتر و یگانه - که بتوان وی را پادشاه کل سرزمین‌های مادنشین نامید؛ آن گونه که هردوت (دیوکس) را چنین می‌نماید - شده باشد. پس از مادها، هخامنشیان بودند. هخامنشیان هخامنشیان دودمانی از قوم پارس بودند و تبار خود را به (هخامنش) می‌رساندند که سرکردهٔ طایفه پاسارگاد از طایفه‌های پارسیان بوده‌است. هخامنشیان نخست پادشاهان بومی پارس و سپس انشان بودند ولی با شکستی که کوروش بزرگ بر ایشتوویگو واپسین پادشاه ماد وارد ساخت و سپس فتح لیدیه و بابل پادشاهی هخامنشیان تبدیل به شاهنشاهی بزرگی شد. از این رو کوروش بزرگ را بنیان‌گذار شاهنشاهی هخامنشی می‌دانند. به قدرت رسیدن پارسی‌ها و سلسله هخامنشی یکی از رویدادهای مهم تاریخ گذشته‌ هست.
اینان دولتی بنیان نهادند که بخش بزرگی از جهان را تحت تسلط خود درآورد. شاهنشاهی هخامنشی را نخستین امپراتوری تاریخ جهان می‌دانند. هخامنشیان ۲۲۰ سال (از ۵۵۰ پیش از میلاد تا ۳۳۰ پیش از میلاد) بر بخش بزرگی از جهان شناخته شده آن روز از رود سند تا دانوب در اروپا و از آسیای میانه تا شمال شرقی آفریقا فرمان راندند. شاهنشاهی هخامنشی به دست اسکندر مقدونی برافتاد. بعد از درگذشت اسکندر در ۳۲۳ پیش از میلاد فتوحاتش میان سردارانش تقسیم شد و اغلب متصرفات آسیایی او که ایران هستهٔ آن بود به سلوکوس اول رسید. به این ترتیب ایران تحت حکومت سلوکیان درآمد. سلوکیان میان سال‌های ۳۲ تا ۶۴ پیش از میلاد بر آسیای غربی فرمان می‌راند. بعد از مدتی پارتها نفوذ خود را گسترش دادند و سرانجام توانستند عاملی برای نابودی سلوکیان شوند. اشکانیان اشکانیان (۲۵۰ پ. م تا ۲۲۴ م) که از تیره ایرانی پرنی و شاخه‌ای از طوایف وابسته به اتحادیه داهه از عشایر سکاهای حدود باختر بودند، از ایالت پارت که مشتمل بر خراسان امروزی بود برخاستند. نام سرزمین پارت در کتیبه‌های داریوش پَرثَوَه آمده‌است که به زبان پارتی پهلوی می‌شود. چون پارتیان از اهل ایالت پَهلَه بودند، از این جهت در نسبت به آن سرزمین ایشان را پهلوی نیز می‌توان خواند. قبایل پارتی در آغاز با قوم داهه که در خاور دریای مازندران در آمل می‌زیستند در یک جا سکونت داشتند و سپس از آنان جدا شده در ناحیه خراسان مسکن گزیدند. این امپراتوری در دوره اقتدارش از رود فرات تا هندوکش و از کوه‌های قفقاز تا خلیج فارس گسترش یافت. در دوران اشکانی جنگ‌های ایران و روم آغاز شد. ماحصل عمده فرمانروایی اشکانیان، رهائی کشور ایران از سلطهٔ همه جانبهٔ یونانی که قصد نابودی ایران گرائی را در سر می‌پروراند و پاسداشت تمدن ایران از یورش‌های ویرانگر طوایف مرزهای شرقی و نیز، پاسداشت تمامیت ایران در مساوی تجاوز خزنده روم به سوی خاور بود. در هر سه مورد، مساعی آنان اهمیت قابل ملاحظه‌ای برای تاریخ ایران داشت ولی جنگ‌های فرساینده با روم عامل عمده‌ای در ایجاد ناخرسندی میان طبقات جامعه شد. ساسانیان ساسانیان خاندان شاهنشاهی ایرانی هست که از سال ۲۲۴ تا ۶۵۱ میلادی بر ایران فرمانروایی کردند؛ بنیان این شاهنشاهی یکپارچه را (اردشیر) (یا ارتخشتره؛ از (ارت): مقدس، و (خشتره): شهریار) بنا کرد. شاهنشاهان ساسانی که ریشه‌شان از استان پارس بود، بر پهنه بزرگی از آسیای باختری چیرگی یافته، گستره فرمانروایی خود؛ کشور ایران (به پهلوی کتیبه‌ای          ) را برای نخستین بار بعد از هخامنشیان، یکپارچه ساخته و زیر فرمان تنها یک دولت شاهنشاهی آوردند. پایتخت ایران در این دوره، شهر تیسفون در نزدیکی بغداد در عراق امروزی بود.

پس از اسلام

در دوران حکومت اعراب بیشتر ایران در دوران خلیفه دوم، عمر بن خطاب، به تصرف سپاه اسلام درآمد و به مدت حدود ۱۵۰ سال قسمت‌های گسترده‌ای از آن بخشی از خلافت اسلامی شد، البته در طول این دوره نیز حکومت‌های ایرانی کوچک و اغلب در شمال ایران نیز وجود داشتند. بعد از خلفای چهارگانه، خلافت به امویان منتقل شد و در ابتدای قرن دوم عباسیان به کمک ابومسلم خراسانی و ایرانیان همیار او (سیاه جامگان)، خلافت را به دست آوردند ولی منصور دوانیقی، خلیفه دوم عباسیان، ابومسلم را کشت. بعدها قیام‌هایی از جمله خیزش المقنع نیز علیه عباسیان صورت گرفت که سرکوب شد. طاهریان طاهریان(۲۵۹–۲۰۵ه/۸۷۲–۸۲۰م) اولین حکومت مستقل ایران بعد از حملهٔ اعراب بودند. در اوایل سده سوم، طاهر بن حسین، یکی از سرداران مأمون عباسی از طرف او امیر خراسان شد و به دلیل آن که عدم اطاعت خود را از مأمون اعلام کرد، اولین حکومت مستقل ایرانی بعد از اسلام در ایران تشکیل شد و حکومت او به طاهریان معروف شد. در زمان طاهریان نیشابور به پایتختی برگزیده شد. طاهریان در جنگ با خوارج در شرق ایران به پیروزی دست یافتند و سرزمین‌های دیگری مانند سیستان و قسمتی از ماوراءالنهر را به تصرف درآوردند و نظم و امنیت را در مرزها بر قرار کردند. گفته می‌شود که در زمان حکومت طاهریان، به جهت اهمیت دادن آنان به کشاورزی و عمران و آبادی، کشاورزان به آسودگی زندگی می‌کردند. در زمان طاهریان قیام‌های بابک و مازیار که به ترتیب در آذربایجان و طبرستان (مازندران) رخ داد باعث شد که آن‌ها از توجه به شرق ایران بازدارد. به همین دلیل خوارج دست به شورش زدند. آخرین امیر طاهری محمد بن طاهر نیز فردی مقتدر نبود. در نتیجه حکومت طاهریان رو به ضعف نهاد و سرانجام در میانه‌های سده سوم هجری به دست یعقوب لیث سرنگون شد. صفاریان صفاریان صَفّاریان از دودمان‌های ایرانی فرمانروای بخش‌هایی از ایران بودند. پایتخت ایشان شهر زَرَنگ بود. یعقوب لیث نخستین امیر این خانواده بود که دولت مستقل اسلامی صفاریان را بنیاد نهاد. لیث سه پسر داشت بنام‌های یعقوب و عمر و علی، هر سه پسران لیث حکومت کردند ولی دورهٔ حکومتشان چندان نپایید. سامانیان سامانیان سامانیان (۲۶۱–۳۹۵ ق / ۸۷۴–۱۰۰۴ م) یکی از دودمان‌های ایرانی بودند که تقریباً بر تمامی سرزمین‌های خراسان، هیرکان، مکران، سیستان، خوارزم و کرمان حکومت کردند و باعث رشد و شکوفایی زبان پارسی دری شدند. خاندان سامانی از مردم بلخ بوده و آیین زردشتی داشتند، سامان خدا بنیان‌گذار اعلی خانواده از روشناسان مکان و فرمانروای بلخ بود. اسد والی عربی خراسان در میانه سده هشتم با سامان دوست شد. سامان دین اسلام را برگزید و نام پسر خود را اسد گذاشت. پسران اسد اشخاص با کفایتی بودند و در سده نهم عهد مأمون عباسی به حکمرانی محلی ماوراءالنهر و هرات برگزیده شدند. مانند: علی در سمرقند، احمد در فرغانه و الیاس در هرات. ابراهیم پسر الیاس بود که بعدها به سپهسالاری دولت طاهری افغانستان رسید. احمد حاکم فرغانه در ۸۷۴ فوت، و نصر پسرش در سمرقند جانشین او گردید. اسمعیل برادر نصر حاکم بخارا شد و همین شخص هست که بعدها دولت حسابی سامانی را در سال ۸۹۲ بعد از درگذشت نصر گرفت و در سمرقند پایه گذاشت. زیاریان زیاریان زیاریان و آل بویه دو خانواده دیلمی از نواحی دیلمستان یا همان گیلان بودند که توانستند به حکومت ایران غربی برسند. در غرب و مرکز ایران دو سلسله دیلمی به نام آل زیار (۳۲۰ ه‍.ق) و آل بویه که هر دو از گیلان برخاسته‌اند نواحی مرکزی و غربی ایران و پارس را از تصرف خلفا آزاد کردند. دیلمی نام قوم و گویشی در منطقه کوهستانی دیلمستان بود. دیلمیان سخت نیرو گرفتند و مدت ۱۲۷ سال حکومت راندند و چون خلفا در مساوی آن‌ها چاره‌ای جز تسلیم ندیدند حکومت بغداد را به آن‌ها واگذاشتند و خود به نام خلیفگی و احترامات ظاهری قناعت کردند. در واقع، بعد از حکومت نیمه مستقل طاهریان و بعد از صفاریان و در ایام امارت امرای سامانی در ماوراءالنهر، خانواده‌هایی از مازندران و سپس گیلان توانستند بر قسمت عمده ایران غربی، یعنی از خراسان تا بغداد تسلط یابند. حکومت این خانواده‌ها به نام دیلمیان شهرت یافته‌است. بوییان بوییان آل بویه یا بوییان یا بویگان، (۳۲۰–۴۴۷ ق / ۹۳۲–۱۰۵۵ م) از دودمان‌های دیلمیان و شیعهٔ ایران بعد از اسلام هست که در بخش مرکزی و غربی و جنوبی ایران و عراق فرمانروایی می‌کردند. بوییان دارای تباری دیلمی بودند و به زبانی ایرانی صحبت می‌کردند. سرزمین بوییان دیلمستان بود. در متون تاریخی تا حدود قرن هفتم و هشتم سرزمینی که امروز گیلان می‌نامند در گذشته با نام سرزمین دیلم یا همان دیلمستان و نواحی مازندران امروزی نیز طبرستان نامیده می‌شد. غزنویان غزنویان دولت غزنوی یا غزنویان (۹۷۵–۱۱۸۷ م) (۳۴۴ ه‍.ق - ۵۸۳ ه‍.ق) یک دولت ترک نژاد، نظامی و اسلامی بود. دولت غزنوی خاستگاه نژادی و پایگاه ملی خاصی نداشت، ولی به نام مروج و ناشر اسلام مورد توجه و تأیید خلافت عباسی بود. زبان رسمی این حکومت فارسی بود. شهرت این حکومت در جهان، اغلب به خاطر فتوحاتی هست که در هندوستان انجام داده‌است. از آنجا که غزنویان نخستین پایه‌های شهریاری را در شهر غزنین آغاز نمودند به غزنویان نامدار شدند. بنیان‌گذار این دودمان کسی به نام سلطان محمود غزنوی بود. پدران او بردگان ترکی بودند که در زمان سامانیان خریداری شده و برای این دودمان ایرانی خدمت می‌کردند. کار ایشان کم‌کم گرفت و به شهریاری هم رسیدند. نام‌آورترین شهریاران این دودمان سلطان محمود و پسرش سلطان مسعود بودند. بعد از سلطان مسعود این دودمان رو به ناتوانی گذارد و چندی پستر حوزهٔ فرمانروای‌اش به بخش‌هایی از هندوستان و افغانستان کنونی محدود شد. حکومت غزنویان هند از نظر هنردوستی و توجه به شاعران پارسی سرا از اهمیت بالایی برخوردار است. در اواخر حکومت سامانیان یکی از سپه سالاران ترک به نام الب‌تکین کوشید با همدستی عده‌ای دیگر، یکی از اعضای خاندان سامانی به نام نصربن عبدالملک بن نوح را به حکومت برساند ولی نتوانست و پسر عموی وی یعنی منصور بن نوح به جای وی بر تخت نشست. بعد از این ماجرا البتکین راهی شهر غزنه در افغانستان شد و در آنجا حکومت را بر دست گرفت. سلجوقیان سلجوقیان سَلجوقیان یا سَلاجقه، یا آل سلجوق، نام دودمانی هست که در سده‌های پنجم و ششم هجری قمری (یازدهم و دوازدهم میلادی) بر بخش‌های بزرگی از آسیای غربی، حاوی ایران کنونی، فرمانروایی داشتند. سلجوقیان در اساس غزهای ترکمان بودند که در دوران سامانی در اطراف دریاچه خوارزم (آرال)، سیردریا و آمودریا می‌زیستند. سلجوقیان که به اسلام رو آورده بودند، بعد از ریاست سلجوق بن دقاق، نام سلاجقه را به خود گرفتند و به سامانیان در مبارزه با دشمنانشان بسیار کمک کردند. پسر سلجوق بنام میکاییل که بعد از درگذشت او ریاست این طایفه را بعهده داشت، چندین حکم جهاد برای مبارزه با (به قول مورخین) کفار صادر کرد. میکاییل سه پسر داشت به نام‌های یبغو، چغری و طغرل. این قبیله که یک‌بار در زمان سلجوق بن دُقاق به دره سیحون کوچ کرده بودند، بار دگر بعد از درگذشت سلجوق به سرکردگی سه پسر زاده‌اش به نزدیکی پایتخت سامانیان کوچ کردند. ولی سامانیان از نزدیکی این طایفه به پایتخت احساس خطر کردند؛ بنابراین سلاجقه بار دگر از روی اجبار بار سفر بسته و به بغرا خان افراسیابی پناه بردند. این حاکم از سر احتیاط، طغرل پسر بزرگ را زندانی کرد؛ ولی طغرل به کمک برادر خود چغری از زندان رهایی پیدا کرد و با طایفه خود به اطراف بخارا کوچ کردند. در سال ۴۱۶ هجری ترکان سلجوقی به ریاست اسرائیل بن سلجوق برادر میکاییل دست به شورش زدند. ولی سلطان محمود او را گرفت و در هند زندانی کرد. از طرف دیگر گروهی از یارانش دست به شورش زدند. خوارزمشاهیان خوارزمشاهیان خوارزمشاهیان نام تعدادی سلسله شاهی برآمده از خوارزم در سده‌های چهارم تا هفتم ق. از آن میان، خوارزمشاهیان بزرگ (۶۲۸–۴۷۰ ق/۱۲۳۱–۱۰۷۷ م) خوارزم، که اکنون در جمهوری خودمختار قراقالپاقِ ازبکستان به نام خیوه خوانده می‌شود، برپایه داده‌های اوستا، همان سرزمین ائیرینه وئجه، سکونت‌گاه آریائیان هست که برای وجه تسمیه آن معانی مختلف، از جمله جایگاه برخاستن خورشید (خوار/ خور/ خوشید و زم به معنای زمین) بیان کرده‌اند. و (نوشتکین) نیای بزرگ خوارزمشاهیان، غلامی بود از اهالی غرجستان که سپهسالار کل سپاه خراسان در زمان سلجوقیان او را خرید. این غلام رفته رفته در دوران فرمانروایی سلجوقیان به سبب استعداد سرشار و کفایتی که از خود نشان داد به زودی مدارج ترقی را طی کرد و به مقامات عالی رسید تا این که سرانجام به امارت خوارزم برگزیده شد. (نوشتکین) صاحب ۹ پسر بود که بزرگ‌ترین آنها، قطب‌الدین محمد نام داشت. پس از (نوشتکین)، فرزندش محمد از جانب برکیارق به ولایت خوارزم رسید (۴۹۱ ق / ۱۰۹۸ م) و سلطان سنجر نیز بعدها او را در آن سمت ابقاء کرد. بدین ترتیب دولت جدیدی بنیان‌گذاری شد که بیشتر از هر چیز برآورده و دست پرورده سلجوقیان بود. قطب‌الدین محمد به مدت سی سال تحت قیومیت و اطاعت سلجوقیان امارت کرد. پسرش اتسز هم که بعد از او در ۵۲۲ ق / ۱۱۲۸ م به فرمان سنجر امارت خوارزم یافت، از نزدیکان درگاه سلطان سلجوقی بود. هر تعدادی بعدها کدورتی بین وی و سلطان سنجر پدید آمد که به درگیری‌های متعددی هم منجر شد، ولی تا زمان حیات سلطان سنجر، اتسز نتوانست به توسعه قلمرو خوارزمشاهیان کمک چندانی بکند. چون اتسز پیش از سنجر وفات یافت، پسرش ایل ارسلان (۵۵۱ ق / ۱۱۵۶ م) امیر خوارزم شد. ولی در زمان او که سلطان سنجر نیز وفات یافته بود، نزاع داخلی سلجوقیان، امکانی را فراهم آورد تا ایل ارسلان به قسمتی از خراسان (۵۵۸ ق / ۱۱۶۳ م) و ماوراءالنهر (۵۵۳ ق / ۱۱۵۸ م) که هر دو در آن ایام دچار فترت بودند، دست یابد و به این ترتیب نزدیک به پانزده سال به نام خوارزمشاه حکومت کند. ایلخانیان نوشتار‌های اصلی: ایلخانیان، ایران در دوره مغول و حمله مغول به سلطنت خوارزمشاه ایلخانان ایران نام سلسله‌ای هست که از سال ۶۵۴ تا ۷۵۰ ه‍.ق معادل ۱۲۵۶ تا ۱۳۳۵ میلادی در ایران حکومت می‌کردند و فرزندان چنگیزخان مغول بودند. لشکریان چنگیزخان نخستین بار در سال ۶۱۸ ه‍.ق معادل ۱۲۲۱ میلادی به خراسان حمله نمودند. چنگیزخان سال ۱۲۲۵ میلادی به مغولستان بازگشت و در آنجا درگذشت. سال ۱۲۵۱ م. منگو، خان بزرگ یا قاآن، بر آن شد تا با اعزام برادرانش هولاکو و کوبلای خان (قوبیلای) به ترتیب به ایران و چین پیروزی‌های مغولان را تحکیم و تکمیل کند. هولاکو با فتح ایران سلسله ایلخانیان ایران و قوبیلای با فتح چین سلسله یوان چین را بنیاد گذاردند. ایلخانان یعنی خانان محلی می‌گویند و غرض از این نام آن بوده‌است که سمت اطاعت ایلخانان را نسبت به قاآنان می‌رسانند و این احترام همه وقت از طرف ایلخانان ایران رعایت می‌شده‌ هست.
فتح ایران به دست هلاکوخان پیامدهای مهمی چون پایان کار اسماعیلیان و انقراض خلافت عباسیان در پی داشت. ایلخانان در ابتدا دین بودایی داشتند ولی به تدریج به اسلام گرویدند. ایلخانان مسلمان خود را سلطان نامیده و نام‌های اسلامی برگزیدند. در دوران ملوک‌الطوایفی ایران در دوران ملوک‌الطوایفی با ضعف حکومت ایلخانان مغول حکومت‌های محلی در نقاط گوناگون ایران سر برداشتند. حکومت‌های زودگذر سربداران در خراسان، چوپانیان در آذربایجان، مرعشیان در مازندران، کیائیان در گیلان، اتابکان لر در لرستان، و قراقویونلو و آق‌قویونلو در غرب و شمال غربی ایران از جمله این حکومت‌های محلی بودند. تیمور گورکانی نیز که در ماوراءالنهر دولتی قدرتمند تشکیل داده بود به ایران لشکر کشید و بخش‌های شمالی ایران برای مدتی در تصرف حکومت تیموریان بود. صفویه صفویان صفویه دودمانی ایرانی و شیعه بودند که از ۹۰۷ تا ۱۱۳۵ ه‍.ق بر ایران فرمانروایی کردند. بنیان‌گذار پادشاهی صفوی، شاه اسماعیل یکم هست که در تبریز تاجگذاری کرد و آخرین پادشاه راستین صفوی، شاه سلطان حسین هست که در سال ۱۱۳۵ از شورشیان افغان شکست خورد. دوره صفویه از مهم‌ترین دوران تاریخی ایران به‌شمار می‌آید، چرا که بعد از نهصد سال بعد از نابودی شاهنشاهی ساسانیان، یک فرمانروایی پادشاهی متمرکز ایرانی توانست بر سراسر ایران آن روزگار فرمانروایی کند. بعد از اسلام، چندین پادشاهی ایرانی مانندطاهریان، صفاریان، سامانیان، آل بویه، زیاریان و سربداران ساخته شد، ولی هیچ‌کدام نتوانستند تمام ایران را زیر پوشش خود جای دهند و یکپارچگی میان مردم ایران پدیدآوردند. صفویان، آیین شیعه را دین رسمی ایران جای دادند و آن را به نام عامل همبستگی ملّی ایرانیان برگزیدند. شیوه فرمانروایی صفوی تمرکزگرا و نیروی مطلقه (در دست شاه) بود. بعد از ساختن پادشاهی صفویه، ایران اهمیتی اغلب پیدا کرد و از ثبات و یکپارچگی برخوردار شد و در زمینهٔ جهانی نام‌آور شد. در این دوره روابط ایران و کشورهای اروپایی به (دلیل) دشمنی امپراتوری عثمانی با صفویان و همینطور جریان‌های بازرگانی (به ویژه داد و ستد ابریشم از ایران) گسترش فراوانی یافت. در دوره صفوی (به ویژه نیمه نخست آن) جنگ‌های بسیاری میان ایران با امپراتوری عثمانی در باختر و با ازبکها در خاور کشور رخ داد که شوند (علت) این جنگ‌ها جریان‌های زمینی و دینی بود. افشاریه افشاریان افشاریه، نام سلسله پادشاهی در ایران و پیرامون آن از عراق و قفقاز تا شبه قاره هند در دوره میان برافتادن حکومت صفوی به‌دست افغان‌ها و برآمدن حکومت قاجار. مؤسس این سلسله نادرشاه (نادرقلی/ ندرقلی) از طایفه قرقلو (یا قرخلو) از افشارهای خراسان بود. وی ابتدا از فرماندهان سپاه صفوی بود، سپس به پادشاهی ایران رسید و بنیان‌گذار دودمان افشاریه شد. او دوازده سال (از ۱۱۱۴ تا ۱۱۲۶) بر ایران حکومت کرد. پایتخت وی شهر مشهد بود. وی ماوراءالنهر و و هند نیز لشکر کشید ولی با درگذشت او اغلب متصرفاتش سر به شورش برداشتند. ساختار اداری ایران در دوره افشاریه مبتنی بر نظام اداری صفویان ولی با تأکید بر نیروی نظامی به ویژه دردوره نادرشاه بود که حمله پیروزمندانه او به هند نیز در نتیجه توجه به ساختارهای نظامی بود. زندیه زندیان زندیه، از طوایف لک و مؤسس این سلسله کریم‌خان می‌باشد. آنان در زمان شاه عباس اول از دامنه‌های کوه‌های زاگرس به حوالی پری و کمازان در نزدیکی ملایر کوچ داده شدند. این طایفه به سه تیره زند بگله و زند هزاره از یک تبار و زند خراجی از تبار دیگر تقسیم می‌شد. حکومت زندیان را کریم خان زند در سال ۱۱۶۳ ه‍.ق بنیان نهاد و میان فروپاشی افشاریان تا برآمدن قاجار به درازای چهل و شش سال در ایران بر سر کار بودند. کریم خان خود را وکیل الرعایا نامید و از لقب شاه پرهیز کرد. شیراز را پایتخت خود گردانید و در آبادانی آن کوشش نمود. ارگ، بازار، حمام و مسجد وکیل شیراز از کریمخان زند وکیل الرعایا به یادگار مانده‌است. وقتی جنگ‌های خانگی بازماندگان نادر شاه بی‌کفایتی آنان را برای مملکت‌داری آشکار ساخت و عرصه را برای ظهور قدرت‌های جدید مستعد گردانید، خان زند به همراه علی مردان خان بختیاری و ابوالفتح خان بختیاری اتحاد مثلثی تشکیل دادند و کسی را که از طریق مادری از تبار صفویان بود را به نام شاه‌اسماعیل سوم به شاهی برداشتند؛ ولی چون هیچ‌یک از آنان خود را از دیگری کمتر نمی‌شمرد، ناچار به نزاع‌های داخلی روی آوردند. سرانجام کریم خان توانست بعد از شانزده سال مبارزه دایمی بر تمامی حریفان خود از جمله محمدحسن خان قاجار و آزاد خان افغان غلبه کند و صفحات مرکزی و شمالی و غربی و جنوبی ایران را در اختیار بگیرد. وی به انگلیسها روی خوش نشان نداد و همواره می‌گفت آن‌ها می‌خواهند ایران را مانند هندوستان کنند. برادر وی، صادق خان، نیز موفق شد در سال ۱۱۸۹ هجری قمری بصره را از حکومت عثمانی منتزع نماید و به این ترتیب، نفوذ اوامر دولت ایران را بر سراسر اروندرود و بحرین و جزایر جنوبی خلیج فارس مسلم گرداند. قاجاریه قاجاریان از حدود سال ۱۱۷۰ تا ۱۳۰۴ ه‍.ش بر ایران فرمان راندند. ایل قاجار یکی از طایفه‌های ترکمان بود که بر اثر یورش مغول از آسیای میانه به ایران آمدند. آنان ابتدا در پیرامون ارمنستان ساکن شدند و در دوران صفویه به سپاه قزلباش حامی صفویان پیوستند. شاه عباس بزرگ یک دسته از آنان را در استرآباد (گرگان) ساکن کرد و حکومت قاجاریه نیز از قاجارهای استرآباد تشکیل یافته‌ هست.
بنیان‌گذار این سلسله آغامحمد خان هست که رسماً در سال ۱۱۷۴ در تهران تاجگذاری کرد و آخرین پادشاه قاجار، احمد شاه هست.
رنگ‌ها و ترتیب آن‌ها در پرچم کنونی ایران در زمان پادشاهی ناصرالدین شاه قاجار و در زمان صدارت امیرکبیر مدون گردید و برای اولین بار نیز در دوران صدارت امیرکبیر به سال ۱۸۴۹، در سفارت ایران در لندن، پرچم شیر و خورشید ایران برافراشته شد. سرانجام، رضاخان میر پنج با کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ به کمک سید ضیاالدین طباطبایی در سال ۱۳۰۴ احمد شاه، آخرین شاه قاجار را برکنار کرد و رضاشاه پهلوی، جای او را گرفت. پهلوی دودمان پهلوی بعد از انحلال سلسله قاجاربا رأی مجلس شورای ملی بر ایران حکومت کردند. رضاخان میر پنج بعد از کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ به کمک سید ضیاالدین طباطبایی و به نام وزیر جنگ منصوب شد. چندی بعد به مقام ریاست الوزرایی احمد شاه قاجار رسید. مجلس شورای ملی در سال ۱۳۰۴ قاجارها حکومت قاجار را منحل کرد و رضاخان را به نام پادشاه ایران انتخاب کرد. با حمله متفقین به ایران در شهریور ۱۳۲۰ رضاشاه از قدرت خلع و از ایران تبعید شده و پسرش محمدرضا شاه پهلوی به جای او به قدرت رسید. در سال ۱۳۳۲ در جریان ملی شدن صنعت نفت، محمدرضاشاه از ایران گریخت ولی با کودتای ۲۸ مرداد علیه مصدق، به ایران بازگشت و قدرت خود را تحکیم کرد. او با وقوع انقلاب اسلامی ایران برکنار شد و از این رو آخرین شاه نظام ۲۵۰۰ ساله سلطنتی در ایران به حساب می‌آید. انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۳۵۷، انقلابی بود که با شرکت اکثر مردم و احزاب اسلام‌گرا، ملی‌گرا، سوسیالیستی، و روشنفکران ایران، نظام پادشاهی این کشور را سرنگون، و پیش‌زمینهٔ روی کار آمدن نظام جمهوری اسلامی در ایران را فراهم کرد. این انقلاب به رهبری خمینی به پیروزی رسید. سلطنت پهلوی با انقلاب ایران در سال ۱۳۵۷ برچیده شد. جمهوری اسلامی نظام جمهوری اسلامی ایران حکومت کنونی ایران هست که بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۳۵۷ و در تاریخ ۱۲ فروردین ۱۳۵۸، طی یک همه‌پرسی با رأی آری ۹۸٫۲٪ درصد از شرکت‌کنندگان تشکیل شد. کلیه بخش‌های حکومتی جمهوری اسلامی ایران، با انتخاب مردم (به صورت مستقیم یا غیر مستقیم) و تحت نظارت استصوابی تشکیل می‌شود. ساختار سیاسی ایران حاوی اشخاص حقیقی و حقوقی زیر است؛ رهبر در رأس هرم قدرت قرار دارد و علاوه بر فرماندهی کل قوا و انتصاب روسای قوه قضاییه و صدا و سیما، وظیفه انتصاب اعضای مجمع تشخیص مصلحت نظام و همینطور شورای نگهبان (نظارت استصوابی) را نیز بر عهده دارد. بعد از رهبر ساختار سیاسی جمهوری اسلامی بر پایه سه قوه مجریه، قضائیه، و مقننه هست.
مجلس خبرگان وظیفه انتخاب، تایید و عزل رهبری را بر عهده دارد و مجمع تشخیص مصلحت نظام هشت وظیفه بر عهده دارد که یکی از آن‌ها رسیدگی به اختلافات مجلس شورای اسلامی و شورای نگهبان هست.
در دوره حکومت جمهوری اسلامی تحریمهای زیادی گریبان اقتصاد ایران را گرفت. این تحریم‌های اقتصادی در کنار ضعف‌های ساختاری و مدیریتی، شرایطی را رقم زده هست که میانگین رشد اقتصادی ایران در سال‌های بعد از انقلاب اسلامی حدود دو درصد بوده هست.
نتایج انتخابات ریاست جمهوری در سال ۱۳۸۸، مورد اعتراض گروهی از مردم این کشور قرار گرفت؛ به طوری که شهرهای بزرگ به‌ویژه تهران، تا ماه‌ها صحنه یکی از بزرگترین اعتراضات بعد از انقلاب سال ۵۷ شد. همچنین در دی‌ماه سال ۹۶، اعتراض به وضعیت اقتصادی به تظاهرات گسترده‌ای در بسیاری از شهرهای این کشور منجر شد و در نتیجه هزاران نفر بازداشت شدند.

جغرافیا

جغرافیای ایران ایران در شرق با افغانستان و پاکستان؛ در شمال شرقی با ترکمنستان، در بخش میانی شمال با دریای خزر، در شمال غربی با جمهوری آذربایجان و ارمنستان؛ در غرب با ترکیه و عراق؛ و سرانجام در جنوب با آب‌های خلیج فارس و دریای عمان همسایه‌است. پراکندگی ناهمواری‌ها در ایران از دید طبیعی ایران از شمال به رود اترک، دریای خزر و رود ارس، از خاور به کوه‌های هندوکش و کوه‌های باختری دره سند، از باختر به دامنه‌های باختری کوه‌های زاگرس و حوضه آبریز اروندرود و از جنوب به خلیج فارس و دریای عمان محدود می‌شود. بیش از نیمی از ایران کویری و نیمه کویری هست.
حدود یک سوم ایران نیز کوهستانی هست و بخش کوچکی از ایران (شامل جلگهٔ جنوب دریای خزر و جلگهٔ خوزستان) از جلگه‌های حاصلخیز تشکیل شده‌ هست.
بلندترین کوه ایران دماوند (۵۶۱۰ متر) می‌باشد. از دید جغرافیایی؛ غربی‌ترین شهر ایران کلیساکندی، شرقی‌ترین شهر جالق، شمالی‌ترین شهر پارس‌آباد و جنوبی‌ترین شهر چابهار هست.

تقسیمات کشوری

استان‌های ایران بر اساس قانون بخش‌بندی کشوری (مصوب ۱۲۸۶ شمسی) ایران به ۴ ایالت (آذربایجان)، (خراسان)، (فارس)، و (کرمان و بلوچستان) و ۱۰ ولایت (جدا از ایالات) تقسیم شد. این تقسیمات تا سال ۱۳۱۶ با دگرگونی‌های کوچکی به همین گونه ماند. در سال ۱۳۱۶ با تصویب قانون جدید تقسیمات کشوری، ایران به ۱۰ استان و ۴۹ شهرستان تقسیم شد. به مرور زمان با ایجاد استان‌های جدید، تعداد استان‌های ایران افزایش یافت. برای مدت‌های مدیدی بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، ایران همچنان دارای ۲۴ استان بود. از سال ۱۳۷۲ به‌ترتیب استان اردبیل، استان قم، استان قزوین، گلستان تشکیل شده، خراسان به سه استان خراسان جنوبی، خراسان شمالی و خراسان رضوی تقسیم شده و در سال ۱۳۸۹ البرز آخرین استانی بود که تاکنون تأسیس شده‌ هست.
براساس آخرین تقسیمات کشور در سال ۱۳۹۳ ایران از ۳۱ استان تشکیل می‌شود.
واحد تقسیمات کشوریِ ایران مسئول نهاد مرتبط مرکز
کشور وزیر کشور وزارت کشور پایتخت
استان استاندار استانداری مرکز استان
شهرستان (فرماندار (ویژه (فرمانداری (ویژه مرکز شهرستان
بخش بخشدار بخشداری مرکز بخش
دهستان دهدار دهداری مرکز دهستان
شهر شهردار شهرداری ندارد
روستا دهیار دهیاری ندارد
نقشهٔ استانهای ایران براساس آخرین تقسیمات کشور در سال ۱۳۹۳ ایران از ۳۱ استان تشکیل می‌شود. دریای خزر سیستان وبلوچستان خراسان رضوی فارس آذربایجانشرقی اصفهان یزد کرمان خراسانجنوبی سمنان هرمزگان خوزستان کردستان مازندران بوشهر لرستان خراسانشمالی گلستان گیلان چهارمحالو بختیاری کهگیلویهو بویراحمد ایلام کرمانشاه مرکزی همدان زنجان قم البرز تهران قزوین اردبیل آذربایجانغربی خلیج فارس دریای عمان

آب و هوا

نقشه اقلیمی ایران ██ معتدل خزری بسیار مرطوب ██ معتدل خزری ██ مدیترانه‌ای با باران بهاره ██ مدیترانه‌ای ██ کوهستانی سرد ██ کوهستانی بسیار سرد ██ نیمه‌بیابانی سرد ██ نیمه‌بیابانی گرم ██ بیابانی خشک ██ بیابانی خشک گرم ██ خشک ساحلی گرم ██ خشک ساحلی ایران از لحاظ آب و هوایی یکی از منحصربه‌فردترین کشوره هست.
اختلاف دمای هوا در زمستان میان گرمترین و سردترین نقطه گاهی به بیشتر از ۵۰ درجهٔ سانتیگراد می‌رسد. داغ‌ترین نقطهٔ زمین در سال‌های ۲۰۰۴ و ۲۰۰۵ میلادی، در نقطه‌ای در کویر لوت ایران بوده‌ هست.
ایران از لحاظ بارندگی در سطح نیمه‌خشک و خشک است. آب و هوای ایران متأثر از چندین سامانه‌است:
  1. سامانه پرفشار سیبریایی که با ریزش به عرض‌های جنوبی در نوار شمالی بارش باران و برف و کاهش دما و در سایر نقاط تنها کاهش دما را به همراه دارد.
  2. سامانه باران‌زای مدیترانه‌ای که از سمت غرب وارد ایران می‌شود و موجب ریزش باران یا برف در بسیاری از نقاط غربی و میانی و شرق ایران می‌شود.
  3. سیستم کم فشار جنوبی که در نوار جنوب و جنوب غرب موجب رگبار باران می‌شود.
میزان بارندگی در ایران بسیار متغیر هست.
در شمال به بیشتر از ۲۱۱۳ میلی‌متر (رشت، ۱۳۸۳) نیز می‌رسد. در نواحی کویری بارش عمدتاً بسیار کم و در حدود ۱۵ میلی‌متر هست.
بارش نواحی شمال غرب و غرب، دامنه‌های جنوبی البرز و شمال شرق تا حدودی قابل توجه (حدود ۵۰۰ میلی‌متر) می‌باشد. در سایر نقاط میزان بارش از ۲۰۰ میلی‌متر اغلب نمی‌شود. ایران با مشکلات کم‌آبی دست و پنجه نرم می‌کند. پیش‌بینی می‌شود ایران در سال ۲۰۲۵ در وضعیت تنش آبی قرار بگیرد. اختلاف دمای هوا در ایران در نقاط گوناگون زیاد هست.
در حالی که در فصل زمستان دمای شهرکرد در شب به ۳۰- درجه هم می‌رسد، مردم اهواز هوای تابستانی (۵۰ درجه) را تجربه می‌کنند. هوای سواحل شمالی در تابستان گرم و مرطوب و در زمستان معتدل می‌باشد. نواحی شمال غرب و غرب تابستان‌های معتدل و زمستان‌های سرد و نواحی جنوبی تابستان‌هایی به شدت گرم و زمستان‌هایی معتدل دارند.

جامعه

مردم

مردم ایران بر پایه سرشماری سال ۱۳۹۵، ایران دارای ۷۹٬۹۲۶٬۲۷۰ نفر جمعیت (هجدهم درجهان) هست که حاوی ۷۸٬۱۶۶٬۸۲۲ ایرانی، ۱٬۵۸۳٬۹۷۹ افغانستانی، ۳۴٬۵۳۲ عراقی، ۱۴٬۳۲۰ پاکستانی، ۷۱۳ ترکیه‌ای، ۲۰٬۸۴۴ سایر کشورها و ۱۰۵٬۰۶۰ اظهار نشده می‌باشد. در خصوص جمعیت ایران باید توجه کرد که این آمار مربوط به پایان زمان سرشماری در انتهای آبان ماه ۱۳۹۵ هست (نه پایان سال ۱۳۹۵)، ایضاً حدود یک و نیم تا دو میلیون نفر اتباع غیرمجاز افغانستانی (افغانستانی‌ها در ایران) و ایرانیان خارج از کشور که بین سه تا شش میلیون نفر برآورد می‌شوند، لحاظ نشده‌اند و در برخی مناطق شرقی و جنوبی ایران هم عده زیادی فاقد شناسنامه و مدارک هویتی هستند. در مورد ترکیب جمعیتی اقوام در ایران گزارش‌های مختلفی منتشر شده‌اند. براساس نتایج سرشماری سال ۱۳۷۵ دربارهٔ ترکیب قومی ملّت ایران، جمعیت فارس‌ها حدود ۷۳ تا ۷۵ درصد جمعیت ایران هست.
آمار سرشماری سال ۱۳۷۵ نشان می‌دهد که ۸۲ تا ۸۳ درصد مردم فارسی صحبت می‌کنند و ۸۶/۲ درصد از آن‌ها تنها فارسی را می‌فهمند. ایرانیان در کنسرتی به‌مناسبت نوروز ترکیب قومیتی ایران بر اساس گزارش صندوق جمعیت سازمان ملل متحد ۵۰٪ فارسی‌زبان، ۱۹٪ آذربایجانی، ۱۰٪کرد، و ۶٪ گیلک و مازندرانی، ۶٪ لر، ۲٪ بلوچ، ۲٪ عرب، ۲٪ ترکمن و ۱٪ نیز از دیگر اقوام هست.
ترکیب قومیتی ایران بر اساس داده‌های (کتاب واقعیت‌های جهان سیا) ۶۱٪ فارسی‌زبان، ۱۶٪ آذربایجانی، ۱۰٪ کرد، ۶٪ لر، ۲٪ بلوچ، ۲٪ عرب، ۲٪ ترکمن و ۱٪ از دیگر اقوام هست.
تخمین‌های کتابخانه کنگره به این ترتیب هستند: فارسی‌زبان (۶۳٪)، آذری (۱۵٪)، کرد (۱۰٪)، لر (۶٪)، عرب (۲٪)، بلوچ (۲٪)، ترکمن (۱٪)، گروه‌های ترک‌تبار قبیله‌ای همچون قشقایی (۱٪)، و گروه‌های غیر ایرانی و غیرترک همچون ارمنی، آشوری، و گرجی (کمتر از ۱٪). ایضاً زبان فارسی‌زبان مادری حداقل ۶۵٪ جمعیت و زبان دوم بخش بزرگی از ۳۵٪ دیگر هست که به آن گویش می‌کنند. مازندرانی، گیلک، تات، لک، تالش، خلج، مندایی (صائبی)، سیستانی و یهودی نیز از دیگر گروه‌های قومی ایران هستند. بنابر گزارش سال ۲۰۰۸ دفتر کنترل مواد و جرایم سازمان ملل متحد، نزدیک به سه درصد جمعیّت ۱۵ تا ۶۴ سال ایران مواد مخدر مصرف می‌کنند که این بالاترین درصد مصرف مواد مخدر در جهان هست.
ایران بر اساس برآورد سال ۲۰۰۹ بیشتر از ۳۲ میلیون کاربر در اینترنت دارد. میزان تراکم جمعیت در استان‌های ایران. در سال ۲۰۱۴ مؤسسه مشاوره مدیریتی گالوپ گزارشی از نظرسنجی سال ۲۰۱۳ مبنی بر بررسی وضعیت خشنودی و خوشحالی در بین ۱۳۸ کشور منتشر کرد که بنا به این گزارش، ایران، دومین کشور غمگین جهان هست.
مجله تجاری فوربز در سال ۲۰۱۳ هم‌زمان با گالوپ، با اشاره به (شاخص رفاه لگاتوم) ایران را از کشورهای بسیار غمگین در کنار سوریه اعلام کرد البته رتبه‌ای در این گزارش به چشم نمی‌خورد. مهرنیوز در ۴ مرداد ۱۳۹۳ (۲۶ ژوئیه ۲۰۱۴) مدعی شد که مجله فوربز ایران را در رتبه یازدهم در نمودار غمگین‌ترین کشورهای دنیا اعلام کرده‌است و با استناد به آن دقت آمارها را زیر سؤال برد البته برای این ادعا منبعی را ارائه نکرد. سال ۱۳۹۴ خبرگزاری‌های داخلی ایران از نظرسنجی سال ۲۰۱۴ موسسه جهانی مدیریتی گالوپ در بین ۱۵۳ هزار نفر از ۱۴۳ کشور جهان خبر دادند که ملت ایران در کنار عراق و کامبوج عصبانی‌ترین مردم در بین این ۱۴۳ کشور بودند. مردم ایران در این نظرسنجی اظهار کردند که رخدادهای منفی زیادی را در زندگی روزمره خود تجربه می‌کنند. ۴۹ درصد از جمعیت کشور مساوی سؤال (آیا به‌تازگی عصبانی شده‌اید؟) پاسخ مثبت دادند. سیدحسن چلک، رئیس انجمن مددکاری ایران مساوی این موضوع اظهار داشت که فشارها و استرس‌های روزانه مردم ایران باعث وقوع چنین مسئله‌ای شده‌ هست.
در سال ۲۰۱۶ شاخص رفاه لگاتوم (که فوربز نیز به آن اشاره کرده بود) رتبه شکوفایی ایران از ۱۴۹ کشور در جهان را رتبه ۱۱۸ اعلام کرد و توضیح داد: ایرانیان نوعی از بدترین طرز عملکرد آزادی شخصی و حکومتی در جهان را تحمل می‌کنند. اغلب از هرچیز این دو شاخص می باشند که شکوفایی کلی ایران را از سال ۲۰۰۷ در سطح پایینی نگه داشته‌اند. محدودیت‌های آزادی‌های شهروندی در دو سال گذشته تنگ شده‌اند و کشمکش‌های منطقه‌ای و کشاکش سیاسی حاکم ادامه دارد. برخلاف این زمینه، شاخص تحصیلی و فرهیختگی ایران، در حالی که در رتبه مطلقاً پایینی است، ولی به همتایان منطقه‌ای ایران بسیار وابسته می‌باشد و از سال ۲۰۰۷ بهبود یافته‌ هست.
شهریور و آبان ۱۳۹۵ خبرگزاری‌های ایران از ۲ میلیون زائر ایرانی کربلا خبر دادند.

زبان

زبان‌های رایج در ایران بر اساس تقسیم‌بندی دانشنامه اتنولوگ در ایران در مجموع حدود ۷۵ زبان رواج دارد و بزرگ‌ترین گروه‌های زبانی ایران را فارسی، ترکی آذربایجانی، لری، کردی، ترکمنی، گیلکی، مازندرانی، عربی و بلوچی تشکیل می‌دهند. از دیگر زبان‌های رایج در ایران می‌توان به تاتی، تالشی، اچمی و زبان‌های مرکزی ایران اشاره کرد. ترکیب زبانی جمعیت ایران بر اساس (کتاب واقعیت‌های جهان سیا) ۵۲٪ فارسی و گویش‌های آن، ۱۸٪ آذربایجانی و دیگر زبان‌های ترکی، ۱۰٪ کردی، ۷٪ لری، ۷٪ گیلکی و مازندرانی، ۲٪ بلوچی، ۲٪ عربی و ۲٪ زبان‌های دیگر هست.
براساس نتایج سرشماری سال ۱۳۷۵ دربارهٔ ترکیب قومی ملّت ایران، جمعیت فارس‌ها حدود ۷۳ تا ۷۵ درصد جمعیت ایران هست.
آمار سرشماری سال ۱۳۷۵ نشان می‌دهد که ۸۲ تا ۸۳ درصد مردم فارسی صحبت می‌کنند و ۸۶/۲ درصد از آن‌ها تنها فارسی را می‌فهمند. زبان رسمی و اداری ایران فارسی هست.
این زبان از شاخه جنوب غربی زبان‌های ایرانی در خانواده هند و اروپایی هست.
براساس اساس پانزدهم قانون اساسی ایران کتاب‌های درسی باید با این زبان و خط باشد، ولی بکاربرده از زبان‌های محلی و قومی در مطبوعات و رسانه‌های گروهی و تدریس ادبیات آن‌ها در مدارس آزاد است. انگلیسی بنابر آمار جهانی، ایران در آموزش زبان انگلیسی بسیار ضعیف کار کرده و پایین‌تر از امارات، ترکیه و قطر جای دارد. سید علی خامنه‌ای و حمیدرضا مقدم‌فر، معاون فرهنگی و اجتماعی سپاه پاسداران، از آموزش زبان انگلیسی انتقاد کردند و در نهایت، در سال ۱۳۹۶ آموزش زبان انگلیسی در مدارس ابتدایی ممنوع شد. برپایه یک تحلیل، نگرانی حکومت ایران از گسترش زبان انگلیسی میان مردم این کشور، به خاطر احتمال تضعیف پایه‌های ایدئولوژیک نظام جمهوری اسلامی هست.
[دیدگاه جانبدارانه]

جمعیت

تغییرات جمعیت ایران بین سال‌های ۱۲۶۰ تا ۱۳۹۵ هجری شمسی جمعیت ایران در آخرین سرشماری (۱۳۹۵) مساوی ۷۹٬۹۲۶٬۲۷۰ تن اعلام شد. ایضاً رشد جمعیت ایران به ۱٫۲۴ درصد، یعنی کمترین میزان خود از آغاز سرشماری ها (۱۳۳۵)، درصد رسیده هست.
ایران جزو سریع‌ترین کشورها در کاهش باروری در سطح جهان به شمار می‌آید و کاهش مستمر رشد جمعیت به حدی هست که پیش‌بینی می‌شود در سال ۱۴۲۰ جمعیت ایران به کمتر از ۶۰ میلیون نفر برسد.

دین

نوشتار‌های اصلی: دین در ایران و بی‌دینی در ایران
سهم نسبی اقلیت‌های مذهبی در جمعیت ایران (سهم در کل جمعیت ۰٫۶۲٪)
کیش درصد
مسیحی    ۰٫۱۶٪
کلیمی    ۰٫۰۱٪
زرتشتی    ۰٫۰۳٪
سایر    ۰٫۰۷٪
اظهار نشده    ۰٫۳۵٪
مسلمان    ۹۹٫۳۸٪
  • دورهٔ مهرپرستی
  • دورهٔ مزدیسنا (کیش زرتشت)
  • دورهٔ اسلامی
در ایران، کودکان از همان دوران کودکی در مدارس، آموزه‌های دین اسلام را فرا می‌گیرند؛ این کار (تربیت دینی) نام دارد. همچنین آیین‌های دیگر در برخی دوره‌ها رواج یافته‌اند مانند دین مزدک، مانی و مسیحیت پیش از اسلام. در پانصد سال گذشته، بعد از تشکیل دولت صفویان همواره تشیع آیین رسمی ایران بوده‌ هست.
بر اساس نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۹۰از ۷۵٬۱۴۹٬۶۶۹ نفر سرشماری شده در خصوص طرز دین، ۹۹/۳۸ درصد (۷۴٬۶۸۲٬۹۳۸ نفر) مسلمان، ۰/۱۶ درصد (۱۱۷٬۷۰۴ نفر) مسیحی، ۰/۰۱ درصد (۸٬۷۵۶ نفر) کلیمی، ۰/۰۳ درصد (۲۵٬۲۷۱ نفر) زرتشتی، ۰/۰۷ درصد (۴۹٬۱۰۱ نفر) سایر ادیان و ۰/۳۵ درصد (۲۶۵٬۸۹۹ نفر) اظهار نشده ثبت شده‌ هست.
برآوردهای خارجی انجام شده از جمعیت ایران، ۸۹٪ شیعه، ۹٪ سنی و ۲٪ مسیحی، زرتشتی، یهودی، بهائی و پیروان سایر ادیان می باشند که با آمارهای رسمی اندکی متفاوت هست.
در اساس ۱۲ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران اسلام و مذهب جعفری دوازده امامی دین رسمی هست و مذاهب چهارگانه اهل سنت (حنفی، شافعی، حنبلی، مالکی) و شیعیان زیدی نیز به نام اقلیت مذهبی قانونی شناخته شده‌اند. ایضاً در اساس ۱۳ قانون اساسی، ایرانیان مسیحی، یهودی و زرتشتی به نام اقلیت دینی پذیرفته شده‌اند و می‌توانند در حدود قانون بر اساس کیش خود عمل نمایند. عزاداری دینی چندین ماه از سال برنامه‌هایی تحت نام عزاداری در ایران برگزار می‌شود. این برنامه‌ها هم در سطح جامعه و هم رسانه‌ها نمود پیدا می‌کند. برای مثال صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران در روزهای عزاداری دینی به‌ویژه محرم برنامه‌های شاد یا حتی برنامه‌های دارای ترانه شاد را پخش نمی‌کند. پوشش افراد باورمند در این ماه‌ها از سال به‌رنگ سیاه در می‌آید. ایضاً روحانیان و مقامات جمهوری اسلامی ایران نیز در مساجد و حسینیه‌ها به عزاداری می‌پردازند. این موضوع باعث رونق مشاغلی چون مداحی شده‌ هست.
کمک‌های بلاعوض سازمان‌های وابسته به حکومت و شهرداری‌ها به هیئت‌های عزاداری دینی نیز صورت می‌گیرد.

پوشاک ایرانیان

نوشتار(های) وابسته: پوشاک ایرانی، مانتو و صنعت پوشاک در ایران باستان پوشاک ایرانیان با توجه به پیشینهٔ این کشور، مورد بحث بوده‌ هست.
آخرین تغییرات بزرگ در پوشاک مردم ایران، در زمان پهلوی و جمهوری اسلامی بوده‌اند. پوشاک مردم ایران همواره توسط مسئولان این کشور مورد توجه بوده‌ هست.
بسیاری از بانوان ایرانی از لباسی به نام (مانتو) بکاربرده می‌کنند. پوشش زنان نوشتار(های) وابسته: حجاب اجباری در ایران و حجاب اسلامی پس از انقلاب از سال ۱۳۵۹ برپایه دستور امام خمینی ورود زنان بدون حجاب به ادارات دولتی ممنوع شد و در سال ۱۳۶۲ با تصویب قانون مجازات اسلامی در مجلس شورای اسلامی ایران عدم رعایت حجاب در معابر عمومی موجب اجرای حکم ۷۲ ضربه شلاق برای بانوی بی‌حجاب خواهد شد. در ایران نمادهایی در مکان‌های عمومی نسخه‌های پذیرفته شده از حجاب را نشان می‌دهند: چادر، که پوششی هست که از سر تا پا را فرا گرفته و توسط دست زیر صورت نگه داشته می‌شود، مانتو که نوعی کت محسوب می‌شود و روسری، که پوششی برای مو و گردن هست.
زنان در ایران با رسیدن به سن بلوغ باید از حجاب بکاربرده کنند. به‌گزارش برخی وبگاه‌های داخلی ایران، (حجاب وسیله‌ای هست که انسان را در مساوی نگاه‌های مسموم جامعه حفظ کرده و باران ناملایمات را از فرد محجبه دفع می‌کند). ایضاً برپایه گزارشی از بی‌بی‌سی فارسی، اعتراض به حجاب اجباری در ایران افزایش یافته‌ هست.

تولد و درگذشت و میر

مطابق آماری که سایت World Population Review ارائه می‌دهد هر ۲۶ ثانیه یک نفر در ایران متولد شده، هر یک دقیقه یک نفر فوت کرده و هر ده دقیقه یک نفر از ایران مهاجرت می‌کند. ایضاً برپایه گزارش‌ها و آمارهای جهانی میزان درگذشت و میر در ایران ۵٫۳ نفر به ازای هر ۱۰۰۰ نفر جمعیت می‌باشد. طبق آمارهای بهداشت جهانی، ایران در رتبه صد و چهل و دوم براساس تعداد خودکشی قرار دارد. که جزو کشورهایی با نرخ پایین خودکشی محسوب می‌شود.

فروش اعضای بدن

طبق گزارش‌هایی از رسانه‌های داخلی ایران، سن فروش اعضای بدن به ۱۹ سال نیز رسیده‌ هست.
مخارج زندگی و فقر از اصلی‌ترین عوامل آن هستند. علاوه بر اینکه مکان خاصی در شهرهای این کشور برای خرید و فروش اعضای بدن وجود دارد، از طریق فضای مجازی نیز این کار انجام می‌شود. در ایران افرادی با نام کاری (دلال اعضای بدن) به فروش اعضای بدن کمک می‌کنند؛ بر اساس گزارشی، داخل کادر بیمارستان‌ها نیز (دلال اعضای بدن) وجود دارد.

وضعیت حقوق بشر در ایران

حقوق بشر در ایران

اعدام

در ایران هنوز اقدام به اعدام افراد می‌شود. اعدام کودکان نیز در این کشور انجام می‌شود. این کشور بعد از چین، اغلب ترین تعداد اعدام در جهان را دارد. اعدام در ملأ عام انجام می‌شود و ایرانیان گاهی علاوه بر مشاهده و تشویق، ویدئوی آن را نیز در شبکه‌های اجتماعی به اشتراک می‌گذارند.

گردش آزاد اطلاعات

علاوه بر اینکه به صورت کلی در ایران اطلاعات سانسور می‌شوند، این کار از سوی روحانیون و مراجع تقلید شیعه نیز به صورت پیوسته حمایت می‌شود؛ آیت الله موحدی کرمانی، از مسئولین درخواست کرد که برای جلوگیری از اعتراض مردم و تبادل اطلاعات آن‌ها باهم، اینترنت را با الگوگیری از چین، سانسور و فیلتر کنند. به گزارش رسانه‌های خارجی، صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران وظیفهٔ شستشوی مغزی ایرانیان را بر عهده دارد و بی‌طرف نیست. حکومت ایران با حمایت از صدا و سیما و جلوگیری از دسترسی مردم به شبکه‌های اجتماعی نظیر فیسبوک، توییتر و یوتیوب (تلگرام و اینستاگرام در هنگام تظاهرات)، سعی در جلوگیری از گردش آزاد اطلاعات دارد. یکی از مشاوران قوهٔ قضائیه ایران تعداد وبگاه‌های فیلتر شده تا آبان ۱۳۸۷ را پنج میلیون برشمرد و اینترنت و ماهواره را نگران‌کننده خواند. در دولت یازدهم و دوازدهم جمهوری اسلامی، برخلاف وعده‌هایی که برای آزاد شدن اینترنت داده شد، مسدودسازی دو شبکهٔ اجتماعی تلگرام و اینستاگرام در همان زمان رخ داد. ایضاً تقریباً نیمی از وبگاه‌های برتر الکسا در این کشور فیلتر هستند.

پرچم


با وجود اینکه زبان رسمی کشور فارسی است، نوشتاری به زبان عربی در پرچم این کشور وجود دارد؛ ایضاً با وجود پیشینه و هویت تاریخی ایران، پرچم این کشور نماد جمهوری اسلامی را در میان خود دارد. پیش از قاجاریان و ایضاً پیش از ورود اسلام به ایران، پرچم این کشور در سده‌های گوناگون تغییرات متفاوتی داشت ولی شناخته‌شده‌ترین پرچم‌های ایران در عصر حاضر یکی پرچم رسمی جمهوری اسلامی ایران هست که از سال ۱۳۵۷ در نظر گرفته شد و دیگری پرچم سه رنگ شیر و خورشید هست که پرچم سه رنگ اولین بار در سال ۱۸۴۹ (۱۲۲۷) در دوره صدارت امیرکبیر در زمان قاجار در نظر گرفته شد، اگرچه قدمت نشان شیر و خورشید در پرچم به دوره تیموریان در سال ۸۲۶ هجری قمری بر می‌گردد و ایضاً در مُهرها و ضرب سکه قدمت بیشتری دارد حدود قرن ششم یا هفتم هجری. ترسیم متداول خورشید به صورت زنانه بود و ریشه این نشان به صور فلکی اسد در منطقهالبروج در اخترشناسی مرتبط هست.
در پرچم سه رنگ دوره قاجار در آغاز خورشید چهرهٔ زنانه داشت ولی در زمان رضا شاه پهلوی چهره زنانه خورشید حذف شد. از سال ۱۳۵۷ پرچم سه رنگ حفظ شد و نشان لا اله الا الله همراه دو نوار الله‌اکبر جایگزین نشان شیر و خورشید شدند. نسبت ابعاد پرچم نیز ۲:۳ است.

سیاست

دیدار گروهی از مقامات حکومت جمهوری اسلامی ایران با ولادیمیر پوتین رئیس‌جمهور روسیه
این مقاله بخشی از رشته مقالات دربارهٔ سیاست در ایران است
سیاست در ایران
نظام جمهوری اسلامی ایران
رهبری
  • رهبر سید علی خامنه‌ای
  • بیت رهبری
  • مجلس خبرگان رهبری رئیس: احمد جنتی
قوه مجریه
  • رئیس‌جمهور (فهرست) حسن روحانی
  • معاون اول اسحاق جهانگیری
  • هیئت دولت (فهرست) دولت دوازدهم جمهوری اسلامی ایران
قوه مقننه
  • مجلس شورای اسلامی رئیس مجلس: علی لاریجانی
    • دیوان محاسبات کشور
  • شورای نگهبان دبیر: احمد جنتی
قوه قضائیه
  • رئیس سید ابراهیم رئیسی
  • دیوان عالی کشور دادستان کل کشور: محمدجعفر منتظری
  • دادگاه عالی انتظامی قضات
شوراهای عالی
  • شورای عالی امنیت ملی دبیر: علی شمخانی
  • شورای عالی انقلاب فرهنگی
  • مجمع تشخیص مصلحت نظام رئیس: صادق لاریجانی
شوراهای شهر و روستاشهرداری‌ها • شوراهای اسلامی شهر و روستا
انتخابات‌هاستاد انتخابات کشور • شورای نگهبان
  • انتخابات‌های اخیر و آتی
    • ریاست‌جمهوری:
    • ۱۳۹۶
    • ۱۴۰۰
    • مجلس شورای اسلامی:
    • ۹۵–۱۳۹۴
    • ۹۹–۱۳۹۸
    • مجلس خبرگان رهبری:
    • ۱۳۹۴
    • ۱۴۰۲
    • شوراهای اسلامی:
    • ۱۳۹۶
    • ۱۴۰۰
احزابخانه احزاب ایران اصلاح‌طلبان • اصول‌گرایان
درگاه ایران
  • دیگر کشورها ‏(en)‏
  • اطلس
  • ن
  • ب
  • و
نوشتار‌های اصلی: سیاست در ایران و نظام جمهوری اسلامی ایران

روابط خارجی

سیاست خارجی ایران ایران یکی از ۱۹۲ کشور عضو سازمان ملل متحد هست.
ایضاً در سازمان کشورهای صادرکنندهٔ نفت (اوپک)، سازمان کنفرانس اسلامی، جنبش عدم تعهد، سازمان اکو نیز عضویّت دارد. روابط خارجی ایران در دورهٔ جمهوری اسلامی با تنش‌های فراوانی روبرو بوده‌است. از جمله چالش‌های ایران بعد از انقلاب می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
  • ماجرای یورش به سفارت آمریکا و به گروگان گرفتن دیپلمات‌های آمریکایی
  • جنگ ۸ ساله با عراق که با یورش کشور عراق به وقوع پیوست (حدود ۵۰۰ هزار کشته، یک میلیون زخمی و هزار میلیارد دلار خسارت برای ایران)
  • تحریم‌های بلندمدت اقتصادی و فناورانه (تحریم‌های علیه ایران)
  • برنامه هسته‌ای ایران

تحریم‌ها علیه ایران

تحریم‌ها علیه ایران تحریم‌ها علیه ایران در جهت تغییر رفتار حکومت ایران یا وادار کردن این کشور به انجام یا عدم انجام عملی به کار گرفته شده‌ هست.
عمدهٔ تحریم‌ها علیه ایران بعد از وقوع انقلاب ۵۷، بعد از اشغال سفارت آمریکا در تهران شکل گرفت و در پی چالش بر سر برنامهٔ هسته‌ای ایران شدت بیشتری یافت. برنامه اتمی ایران از سال ۸۵ و به دنبال ارجاع پرونده این کشور از آژانس بین‌المللی انرژی اتمی به شورای امنیت، با تحریم‌های مختلفی مواجه شده‌ هست.
تحریم‌های ایران را از نظر تحریم کنندگان می‌توان به ۴ دستهٔ کلی تقسیم‌بندی کرد: تحریم‌های چندجانبه هم‌چون تحریم‌های شورای امنیت سازمان ملل، تحریم‌های اتحادیهٔ اروپا، تحریم‌های یک‌جانبهٔ کشورهای گوناگون مانند ایالات متحده و تحریم‌های کنگره آمریکا.

نظام حقوقی

نظام حقوقی ایران ترکیبی از فقه شیعه و نظام حقوقی رومی-ژرمنی هست و عناصری از هر دو سیستم را در خود دارد. رهبر رئیس قوه قضائیه را انتخاب می‌کند و او نیز رئیس دیوان عالی و دادستان کل کشور را منصوب می‌کند. چندین طرز دادگاه در ایران فعالیت می‌کند. دادگاه‌های عادی به دادگاه‌های حقوقی (اختلاف میان اشخاص) و جزایی (صدور حکم مجازات برای مجرمین) تقسیم می‌شوند. دادگاه خانواده به اختلافات خانوادگی رسیدگی می‌کند. دادگاه انقلاب اسلامی صلاحیت رسیدگی به جرایم مربوط به امنیت ملی را دارد و دادگاه ویژه روحانیت هم مخصوص رسیدگی به اتهامات روحانیون است.

نیروی نظامی

ایران دو طرز نیروی مسلح دارد. یکی ارتش ایران که یک نیروی متعارف نظامی هست و دیگری سپاه پاسداران که وظیفه دفاع از انقلاب و امنیت داخلی را نیز بر عهده دارد. یک نیروی شبه‌نظامی و داوطلب با نام بسیج هم زیر نظر سپاه سازماندهی می‌شود. استراتژی نظامی ایران پیرامون دو قصد اصلی بنا شده‌است:
  • حفظ امنیت داخلی کشور و جلوگیری از خیزش‌های ناسیونالیستی در اقلیت‌های قومی و مذهبی. درگیری‌ها در همسایگان شمالی ایران و افغانستان پتانسیل این طرز شورش‌ها را افزایش داده‌است.
  • محدود کردن دسترسی ایالات متحده به خلیج فارس. استقرار موشک‌های ضدکشتی در تنگه هرمز و خریداری زیردریایی‌های کلاس کیلو با قابلیت مین‌گذاری از این قصد استراتژیک حکایت دارد.
به نوشته گلوبال سکیوریتی؛ نیروی زمینی ایران فاقد توانایی عملیات‌های نظامی مشترک مدرن هست.
این به دلیل پایبندی بهدکترین‌های نظامی قدیمی و ساختار نظامی نامناسبی هست که بر آرایش‌های مستقیم پیاده‌نظام تأکید دارد و اجازه ترکیب مؤثر عملیات‌های هوایی و زمینی را در جغرافیای ناهموار و وسیع کشور نمی‌دهد. نیروی هوایی و دفاع هوایی ضعیفترین حلقه در ساختار دفاعی کلی کشور هستند. این وضعیت تا زمانی که هواپیماهای ایرانی تعویض نشده، موجودی قطعات یدکی آن‌ها افزایش پیدا نکند و آموزش‌های خلبانان ارتقاء نیابد ادامه خواهد داشت چون اکثر هواگردهای ایران جنگنده‌های آمریکایی و جنگنده-بمب‌افکن‌های چینی و روسی سالخورده هستند. با این وجود نیروی هوایی همچنان سطح قابل قبولی از قابلیت تهاجمی را حفظ کرده ولی به دلیل ضعف در پدافند هوایی در مقابل حملات هوایی آسیب‌پذیر هست.
ایران نهمین کشور در تعداد پرسنل نیروهای نظامی و دهمین کشور در تعداد تانک‌های نظامی هست.

سربازی اجباری

سربازی اجباری یا نظام وظیفه عمومی، اولین بار توسط رضاشاه و در سال ۱۳۰۴ به تصویب رسید. ایران از معدود کشورهایی هست که هنوز دارای قانون سربازی اجباری می‌باشد. بر اساس قانون اساسی ایران، هرگونه فعالیت نظامی، از جمله سربازی اجباری، تنها حاوی مردان می‌شود. اگرچه سربازی اجباری در ایران "مقدس" خوانده می‌شود ولی شرایط دشوار آن گاه به حوادث خشونت‌باری همچون تیراندازی به افسران یا سربازان دیگر در پادگان‌ها انجامیده هست.
ایضاً برخی پژوهش‌ها، از گرایش بالای سربازان ایرانی به خودکشی و خودزنی حکایت دارد.

خشونت علیه شهروندان ایرانی

در برخی موارد، مشاهده شده که نیروهای نظامی، امنیتی و شبه نظامی ایران، علیه شهروندان این کشور خشونت ایجاد کرده‌اند. نیروی نظامی و شبه نظامی ایران بارها با بانوان ایرانی به دلایل دینی و سیاسی تماس فیزیکی داشته‌ هست.
برپایه قانون این کشور، در صورت تماس نامناسب از سوی این نیروها، امکان شکایت وجود دارد. برای مدتی نیروی انتظامی ایران به خانه‌های مردم این کشور هجوم برده و دستگاه‌های ارتباطی را جمع‌آوری می‌کردند.

آشپزی ایرانی

آشپزی ایرانی چلوکباب (کباب و برنج) یکی از خوراک‌های ملی ایران با توجه به پیشینهٔ کشور، گوناگونی قومیت‌ها و تأثیرات فرهنگ‌های همسایه، خوراک ایرانی‌ها بسیار متنوع هست.
در بسیاری از خوراک‌های ایرانی از ادویه و سبزی‌ها بکاربرده می‌شود. خوراک‌های ایرانی حاوی طیف گسترده‌ای از خوراکی‌های اصلی، از جمله اقسام کباب، پلو، خورش، سوپ (آش) و املت هست.
ماست، دوغ، سالاد شیرازی، ترشی و سبزی‌ها بنا به عادت در کنار خوراک اصلی مصرف می‌شوند. در فرهنگ کنونی ایران، چای به میزان زیادی مصرف می‌شود؛ ایضاً ایران هفتمین تولیدکنندهٔ بزرگ چای در جهان هست و یک فنجان چای بنا به عادت نخستین چیزی هست که برای مهمان ارائه می‌شود. یکی از پرطرفدارترین دسرهای ایران، فالوده هست.
بستنی زعفرانی، معروف به بستنی سنتی نیز در این کشور پرهوادار هست.
این کشور ایضاً برای خاویار خویش در جهان مشهور هست.

اقتصاد

ایران ۱۱٪ ذخایر نفت و ۱۸٪ ذخایر گاز جهان را در اختیار دارد. بناهای تاریخی همچون پاسارگاد از جاذبه‌های گردشگری ایران است. اقتصاد ایران در ۳۰ سال گذشته جمعیت ۳۶ میلیونی ایران به ۸۰ میلیون نفر افزایش پیدا کرده و نخستین موج این نسل نو به بزرگسالی رسیده‌ هست.
بر اساس آمارهای رسمی نرخ بیکاری به ۲۲ درصد رسیده‌است ولی برخی کارشناسان رقم آن را ۱۲٫۲ درصد برآورد می‌کنند. از سال ۱۳۵۳ بیشتر از چهار دهه هست که ایران با نرخ تورم بالا دست و پنجه نرم می‌کند. پایین‌ترین تورم در طول این سال‌ها ۷ درصد و گاهی نیز در حدود ۵۰ درصد بوده‌است و نرخ بیکاری زمانی ۳ درصد و گاهی بیشتر از ۱۶ درصد بوده‌ هست.
در سال‌های ۱۳۹۰ و ۱۳۹۱ (دو سال اخیر حکومت محمود احمدی‌نژاد) ایران شاهد تورم شدید و رشد منفی اقتصادی روبرو شد. با به قدرت رسیدن حسن روحانی در سال ۱۳۹۲ شتاب رشد تورم بسیار کمتر شد ولی با این وجود نرخ تورم ایران در سال ۲۰۱۳ بعد از ونزوئلا بالاترین رقم در جهان بوده‌ هست.
در حالی که در زمینه بدهی خارجی، این رقم برای مدت‌ها صفر بوده ولی گاه چنان افزایش یافته که دولت را با بحران بازپرداخت مواجه کرده‌ هست.
خصوصی‌سازی، رهایی از اقتصاد متکی به نفت و همگام شدن با اقتصاد جهانی پیشنهادهایی هست که تحلیلگران برای بهبود اوضاع اقتصادی ایران مطرح می‌کنند. وابستگی به درآمدهای نفتی، برنامه‌ریزی اقتصادی ایران را همواره شکننده کرده‌ هست.
برنامه دولت این هست که وابستگی به درآمدهای نفتی را که ۸۰ درصد درآمدهای ارزی ایران را تشکیل می‌دهد، کاهش دهد ولی هر گونه تلاش برای خارج کردن درآمدهای نفتی به معنای آن هست که درآمدهای مالیاتی تعدادی مساوی شود. در همین راستا دولت اقدام به اجرای طرح هدفمندی یارانه‌ها نموده‌است. صنعت ایران بعد از سال‌ها همچنان زیر پوشش یک رشته قوانین حمایتی دولتی فعالیت می‌کند و چنانچه در مساوی فشارهای رقابتی جهانی قرار گیرد ممکن است بسیاری از کارخانه‌ها تعطیل شود و بیکاری افزایش یابد. ایران در سالیان گوناگون رشد اقتصادی مختلفی را تجربه کرده‌ هست.
بر پایهٔ گزارش صندوق بین‌المللی پول در سال ۲۰۰۹ میلادی رشد اقتصادی ایران ۱٫۱ بوده که این رقم در سال ۲۰۱۰ میلادی به ۱٫۶ درصد رسیده‌است که بعد از قرقیزستان کمترین نرخ رشد اقتصادی را در بین کشورهای منطقه داشته‌ هست.
بر پایه پیش‌بینی صندوق بین‌المللی پول نرخ رشد ایران در سال ۲۰۱۱ میلادی به صفر درصد نزول می‌کند و در سال ۲۰۱۲ میلادی به ۳ درصد خواهد رسید. ایران تا سال ۲۰۱۲ م. بزرگترین تولیدکننده پسته، زعفران، خاویار، زرشک، فیروزه، میوه‌های شفتی (مثل زردآلو) و فرش دستباف در جهان بوده و بعد از مصر رتبه دوم تولید خرما را دارد. ایضاً بزرگترین ذخیره فلز روی در جهان هست.
ایران ایضاً هشتمین تولیدکننده میوه، دومین تولیدکننده خیار، چهارمین تولیدکننده سیمان، نهمین تولیدکننده آهن، هشتمین تولیدکننده لیمو، دهمین تولیدکننده انگور، دومین تولیدکننده زردآلو، هشتمین تولیدکننده مرغ، سومین تولیدکننده گاز طبیعی، ششمین تولیدکننده نفت، سومین صادرکننده نفت، ششمین تولیدکننده پیاز، دومین تولیدکننده گردو، سومین تولیدکننده هندوانه، هفتمین تولیدکننده گوجه فرنگی، هفتمین تولیدکننده مرکبات، چهارمین تولیدکننده بادام و هفتمین تولیدکننده پشم در جهان است.

ترابری

با توجه به موقعیت جغرافیایی مساعد ایران، این کشور می‌تواند پیشرفت زیادی در زمینهٔ ترابری، توسعه بسترها و زیرساخت‌های مرتبط با حمل و نقل داشته باشد. ایران دارای ۱۳۴۳۷ کیلومتر شبکه ریلی استاندارد و ۹۶ کیلومتر خطوط ریلی عریض هست.
نگهداری، تعمیر و بهره‌برداری از این شبکه ریلی بر عهده شرکت راه‌آهن ایران می‌باشد. راه‌آهن ایران در سال ۱۳۹۴ در کل ۲۴٬۴۵۲٬۶۰۳ نفر مسافر داشته‌ هست.
ایران ۲۴۰۰ کیلومتر آزادراه، ۱۵۴۰۰ کیلومتر بزرگراه و ۲۳۸۰۰ کیلومتر راه اصلی دارد. برپایه آماری، تنها ۰٫۸۲ درصد راه‌های این کشور در وضعیت عالی قرار دارد. تجهیزات ایمنی راه‌های ایران در وضعیت بدی قرار دارند. حمل‌ونقل در ایران با توجه به یارانه‌های دولتی که به بنزین و گازوئیل تعلق می‌گیرد ارزان است؛ ایضاً سالانه ۸۰۰ هزار تصادف در ایران روی می‌دهد که از حیث آمار مرگبارترین حوادث جاده‌ای، ایران رتبه اول را در جهان دارد. ناوگان خطوط هوایی ایران متشکل از پانزده شرکت هواپیمایی می‌باشد که ایران ایر قدیمی‌ترین آن‌ها و یکی از قدیمی‌ترین‌ها در خاورمیانه هست.
با توجه به ظرفیت بزرگ اقتصادی صنعت حمل‌ونقل هوایی و توریسم ایران، این کشور در حال نوسازی صنعت هوایی خود هست و بعد از برجام اقدامات بیشتری برای این کار انجام شده‌ هست.
فرودگاه‌های بین‌المللی مشهد، شیراز، کیش، مهرآباد و امام خمینی از پررفت‌وآمدترین فرودگاه‌ها در ایران هستند.

کشاورزی

نوشتار‌های اصلی: کشاورزی در ایران و پیشینه کشاورزی در ایران ایران در زمینه کشاورزی و باغداری، در خصوص برخی تولیدات دارای رتبه‌های بالایی هست.
بنا بر آمار سال ۲۰۰۷ میلادی، این کشور در تولید خیار در جهان دارای مقام دوم، بادام مقام چهارم، سیب مقام پنجم گیلاس سوم، انجیر مقام سوم، پسته مقام اول، طالبی مقام چهارم، گردو مقام دوم، زردآلو مقام دوم، خرما مقام دوم، نخود مقام چهارم، هندوانه مقام پنجم، می‌باشد.

صنایع

عمده‌ترین صنایع پیشرفته ایران عبارت‌اند از: صنایع نفت، گاز، پتروشیمی، فولاد، نساجی، شیمیایی، غذایی، خودروسازی، الکتریکی و الکترونیکی و… سازه‌های مهم دستی و سنتی ایران عبارت‌اند از: فرش و قالی، گلیم بافی و زیلو، منبت‌کاری، خاتم‌کاری و سفال‌گری.
  • جستار وابسته: فهرست صنایع دستی ایران
منابع و معادن مهمترین صنایع و معادن ایران عبارتست از: نفت و گاز. ایران، سومین ذخایر نفتی جهان، یازده درصد ذخایر ثابت شده نفتی زمین معادل ۱۳۰ میلیارد بشکه؛ و همینطور دومین ذخایر گازی جهان، هجده درصد ذخایر ثابت شده گاز زمین، معادل ۲۶ تریلیون متر مکعب را در اختیار خود دارد. ایضاً ایران دومین صادرکننده بزرگ سازمان اپک هست که پتانسیل تبدیل شدن به یک ابرقدرت انرژی را دارد. مهم‌ترین منطقه‌های نفتی این کشور مسجد سلیمان، هفتگل، گچساران، آغاجاری و اسلام‌آباد غرب (شاه آباد پیشین) هست.
ایضاً دریای مازندران نیز اندوخته نفتی بسیاری را در خود نهفته دارد. نفت قم نیز در حال بهره‌برداری هست.
مهم‌ترین میدان گازی ایران، میدان گازی پارس، شامل: میدان گازی پارس جنوبی در منطقه عسلویه و میدان گازی پارس شمالی در منطقه مندستان هر دو در استان بوشهر واقع است. بیشترین معادن در حال بهره‌برداری در استان‌های خراسان وجود دارد. دیگر معادن مهم ایران عبارت‌اند از: معادن کانی‌های فلزی: آهن، منگنز، کرومیت، مس، سرب، روی، نیکل، کبالت، طلا، نقره و اورانیوم؛ معدنی شیمیایی: گوگرد، نمک؛ سنگ‌های تزئینی مانند فیروزه؛ شن و ماسه؛ و زغال سنگ. گردشگری گردشگری در ایران بر پایهٔ گزارش سازمان جهانی جهانگردی، ایران رتبه دهم جاذبه‌های باستانی و تاریخی و رتبه پنجم جاذبه‌های طبیعی را در جهان دارا هست.
گردشگری در ایران از جمله صنایعی هست که در سال‌های اخیر رشد چشمگیری داشته هست.
لغو روادید برای اتباع برخی کشورها، تبلیغات جهانی و کاهش ارزش پول ملی این کشور از جمله دلایلی می باشند که آن را به مقصد جذابی برای گردشگران خارجی تبدیل کرده‌ هست.
گردشگران ورودی به ایران با اهداف مذهبی، سلامت، تفریحی و شناخت تاریخی و فرهنگی به آن کشور سفر می‌کنند. اگرچه آمارهای رسمی از ورود گردشگران به ایران تفاوتی بین سفرهای تجاری، تفریحی و زیارتی نمی‌گذارد، ولی به‌طور کلی در سال ۱۳۹۷ بیشتر از هفت میلیون نفر گردشگر خارجی وارد ایران شدند. بر اساس این آمار هر گردشگر به طور میانگین حدود ۱۴۰۰ دلار در ایران خرج کرده هست.

رده ایران در جدول فساد اقتصادی

مطابق آمار سازمان شفافیت بین‌المللی، رده ایران در جدول فساد اداری و مالی، در سال ۲۰۱۵ صدو سی ام بوده. ایران از این لحاظ با کشورهایی چون اوکراین، کامرون، نپال، نیکاراگوئه و پاراگوئه در یک ردیف قرار گرفت.

هنر و فرهنگ

فرهنگ ایرانی جام طلایی از مارلیک که در موزه متروپولیتن نیویورک نگهداری می‌شود فرهنگ ایرانی ریشه در تاریخ کهن دارد. برای شناخت فرهنگ ایران باید به کشورهای مستقلی که در پیرامون ایران می باشند نیز نگریست. افغانستان، تاجیکستان، ازبکستان، پاکستان، ترکمنستان، جمهوری آذربایجان و ارمنستان و گرجستان و ایضاً کردهای عراق و ترکیه همگی کم و بیش گوشه‌ای از فرهنگ ایران را به ارث برده‌اند.

موسیقی ایرانی

ساز موزیکال ایرانی باستان، از قرن ۶ قبل از میلاد در موزه پرسپولیس نگهداری می‌شود. موسیقی ایرانی به گونه‌های گوناگون بازشناخته می‌شود، موسیقی کلاسیک (یا موسیقی اصیل یا ردیف)، موسیقی محلی (نواحی)، موسیقی آیینی و مذهبی. به دلیل از بین رفتن بسیاری از قطعات و آثار تاریخی موسیقی دقیقاً روشن نیست این‌گونه موسیقی در طول تاریخ چگونه اجرا می‌شده ولی در دوره معاصر، موسیقی ایرانی هم به صورت تکنوازی (عمدتاً مبتنی بر بداهه نوازی) و هم به گونه گروهی که دربرگیرنده خواننده، نوازنده و تنبک‌نواز است، نواخته می‌شود. موسیقی ایرانی هنگامی که به گونه تک‌نوازی نواخته می‌شود، مونوفونیک است، هرچند در تک‌نوازی نیز آکوردها برای آرایه‌بندی به کار می‌روند و در برخی فرم‌ها شاید در سراسر یک آهنگ نُت پدال نواخته شود. موسیقی که به گونه گروهی نواخته می‌شود، هته روفونیک هست و آهنگی که خواننده آماده می‌کند، نوازنده به آسانی آن را بازتاب می‌دهد و کم و بیش آن را دگرگون می‌سازد.

نگارگری ایرانی

یک اسطرلاب ایرانی متعلق به دوره قاجار نگارگری ایرانی که به اشتباه مینیاتور نیز خوانده می‌شود حاوی آثاری از دوره‌های گوناگون تاریخ اسلامی ایران هست که اغلب به صورت مصورسازی کتب ادبی (ورقه و گلشاه، کلیله و دمنه، سمک عیار)، علمی و فنی (التریاق، الادویه المفرده، الاغانی)، تاریخی (جامع التواریخ)، و همچنین، برخی کتب مذهبی، همچون، خاوران نامه می‌باشد. اولین آثاری که بتوان نام نقاشی بر آن‌ها نهاد، در غار دوشه لرستان و با حدود هشت تا ده‌هزار سال قدمت به دست آمده، و در دوره تاریخی آنچه را که بتوان نقاشی نامید در دیوارنگاری‌های اشکانی و ساسانی می‌توان دید. با ورود اسلام به ایران، این کشور تا مدت‌ها به دست امویان و عباسیان اداره شد، و از آن پس، با روی کار آمدن سلسله‌های ایرانی سامانیان، غزنویان، و آل بویه استقلال از دست رفتهٔ ایرانیان تا حدودی به آن‌ها بازگشت. از این پس، زمینه برای احیای هنر و فرهنگ ایرانی به‌خصوص نگارگری ایرانی فراهم شد.

فرش بافی

قالی‌بافی همواره در فرهنگ ایران جایگاه خاصی داشته و امروزه اغلب ترین فرش‌های دستباف دنیا در ایران ساخته می‌شود. میزان صادرات فرش‌های دستباف ایران در سال حدود ۵۱۷ میلیون دلار بوده‌ هست.
نقشه‌ها و طرح‌های قالی در مناطق گوناگون کشور متفاوت هست ولی به‌طور کلی از رنگ‌های متنوعی برای به تصویر کشیدن گل‌ها و گیاهان، جانوران و پرندگان بکاربرده می‌شود. زیراندازهای دیگری مثل گبه و گلیم نیز بافته می‌شوند که از نظر شیوه گره‌زنی و بافت تاروپود با فرش تفاوت دارند.

ادبیات فارسی

ادبیات فارسی تاریخی هزار و صد ساله دارد. شعر فارسی و نثر فارسی دو گونه اصلی در ادب فارسی هستند. برخی کتاب‌های قدیمی در موضوعات غیرادبی مانند تاریخ، مناجات و علوم گوناگون نیز دارای ارزش ادبی می باشند و با گذشت زمان در زمره آثار کلاسیک ادبیات فارسی قرار گرفته‌اند. آوازه برخی شاعران و نویسندگان ایرانی از مرزهای ایران فراتر رفته‌ هست.
شاعران و نویسندگانی نظیر فردوسی، سعدی، حافظ شیرازی، مولوی، عمر خیام و نظامی شهرتی جهانی دارند. در میان چهره‌های شناخته شده ادبیات معاصر فارسی در جهان می‌توان به صادق هدایت در داستان، نیما یوشیج در شعر و بهرام بیضایی در نمایشنامه اشاره کرد.

اسطوره‌شناسی

اساطیر ایران مجسمهٔ آرش کمانگیر بنیان اساطیر ایرانی بر نبرد میان خوبی و بدی نهاده‌ هست.
در اساطیر ایران چیزی که در همهٔ روایات اساطیری مشاهده می‌شود، حضور شر و نیروهای حافظ پلیدی در جهان هست.
این نیروهای شر که دستیاران اهریمن به‌شمار می‌آیند با نام‌های دیو و دروج از ایشان یاد شده‌ هست.
دیوان دروجان جنسیت‌های مذکر و مؤنث دارند و در مساوی هر نیکی در جهان یک پلیدی هست و حداقل یک دیو هم موکل بر آن پلیدیست. بسیاری از اطلاعات فعلی از شاهنامه به‌دست آمده‌اند. برخلاف داستان‌هایی که دربارهٔ قهرمانان ایرانی وجود دارد، که احتمال افسانه بودن آن‌ها نیز هست، ایرانیان قهرمانی به‌نام (شاه کوروش بزرگ) دارند که وجود آن اثبات شده‌است.

معماری در ایران

گنبد سلطانیه از شاهکارهای معماری ایرانی کلیه بررسی‌ها و کاوش‌های باستانشناسی حکایت از آن دارد که سابقه معماری ایران به حدود هزاره هفتم پیش −از میلاد می‌رسد. از آن زمان تاکنون پیوسته این هنر در ارتباط با مسائل گوناگون، به‌ویژه علل مذهبی، توسعه و تکامل یافته‌است. معماری ایران دارای ویژگی‌هایی هست که در مقایسه با معماری کشورهای دیگر جهان از ارزشی ویژه برخوردار است، ویژگی‌هایی چون طراحی مناسب، محاسبات دقیق، فرم درست پوشش، رعایت مسائل فنی و علمی در ساختمان، ایوان‌های رفیع، ستون‌های بلند و بالاخره تزئینات گوناگون که هریک در عین سادگی معرف شکوه معماری ایران است.

خوشنویسی ایرانی

خوشنویسی ایرانی بخشی از خوشنویسی اسلامی هست که در ایران و سرزمین‌های وابسته یا تحت نفوذ او همچون کشورهای آسیای میانه، افغانستان و شبه قاره هند به تدریج حول محور فرهنگ ایرانی شکل گرفت؛ و نه تنها از مفاخر هنر ایرانی بلکه از مفاخر هنر اسلامی و حتی هنر جهان به‌شمار می‌رود. درحالی که عمدهٔ تبدیل نگارش معمولی کلمات به خوشنویسی هنرمندانه در جهان اسلام، به‌عهده ایرانیان بوده‌است، رفته رفته ایرانیان سبک و شیوه‌هایی مختص به خود را در خوشنویسی ابداع کردند. هرچند این شیوه‌ها و قلم‌های ابداعی در سایر کشورهای اسلامی هم طرفدارانی دارد ولی اغلب مربوط به ایران و کشورهای تحت نفوذ آن همچون کشورهای آسیای میانه، افغانستان، پاکستان و هند می‌باشد. در این منطقه نیز خوشنویسی همواره به نام والاترین شکل هنرهای بصری مورد توجه بوده و دارای لطافتی خاص است.[۲۲]

سینما

سینمای ایران نخستین دوربین فیلم‌برداری در زمان مظفرالدین‌شاه به ایران آمد. نخستین فیلم صدادار پارسی، فیلم دختر لر بود که عبدالحسین سپنتا در سال ۱۳۱۷ خورشیدی ساخت. ورود نخستین دستگاه سینماتوگراف به ایران در سال ۱۲۷۹ هجری خورشیدی به فرمان مظفرالدین‌شاه سرآغازی برای سینمای ایران به‌شمار می‌آید؛ هر تعدادی ساخت اولین سالن سینمای عمومی تا سال ۱۲۹۱ سرنگرفت. تا سال ۱۳۰۸ هیچ فیلم ایرانی ساخته نشد و اندک سینماهای تأسیس شده به نمایش فیلم‌های غربی که در مواردی زیرنویس پارسی داشتند می‌پرداختند. نخستین فیلم بلند سینمایی ایران به نام آبی و رابی را در سال ۱۳۰۹ اوانس اوگانیانس با فیلمبرداری خان بابا معتضدی ساخت.

آیین‌های رسمی اصیل ایرانی

هفت‌سین، جزوی از جشن سال نو ایرانیان ایرانیان به دلیل پیشینه و تاریخ تمدن‌شان جشنواره‌ها و آیین‌های زیادی دارند که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از:
  • نوروز
  • هفت‌سین
  • سیزده‌به‌در
  • مهرگان
  • جشن سده
  • شب یلدا
  • اسفندگان
  • چهارشنبه‌سوری
  • خردادگان
  • بهمنگان
  • تیرگان

ورزش

ورزش در ایران ورزشگاه آزادی بزرگترین ورزشگاه ایران در سال ۱۳۵۰ افتتاح شد. تهران نخستین شهر غرب آسیا بود که میزبان بازی‌های آسیایی ۱۹۷۴ شد. ورزشگاه آزادی که برای این رقابت‌ها ساخته شد بزرگترین ورزشگاه ایران هست.
ورزش زورخانه‌ای و کشتی به نام ورزش‌های سنتی و ملی ایران شناخته می‌شوند. تیم ملی کشتی آزاد ایران شش بار قهرمان تیمی جهان شده‌است و اغلب ترین مدال‌های ایران در المپیک در این رشته به دست آمده‌ هست.
غلامرضا تختی قهرمان المپیک و جهان در دهه ۱۳۳۰ و ۱۳۴۰ به نام یک قهرمان اسطوره‌ای و نماد جوانمردی در ایران مورد احترام است. فوتبال در ایران امروزه از محبوب‌ترین ورزش‌های ایران هست.
تیم ملی فوتبال ایران پنج بار به جام جهانی راه پیدا کرده، سه بار قهرمان آسیا و چهار بار برندهٔ مدال طلای بازی‌های آسیایی شده‌ هست.
بسکتبال و والیبال ایران نیز از دههٔ ۱۳۸۰ به بعد موفقیت‌های زیادی کسب کرده‌اند. تیم ملی بسکتبال ایران در چهار دوره جام ملتهای آسیا از ۲۰۰۷ تا ۲۰۱۳ سه بار قهرمان شده‌است و تیم ملی والیبال ایران با کسب رتبه ششم در قهرمانی جهان ۲۰۱۴ و رتبه چهارم لیگ جهانی ۲۰۱۴ بهترین نتایج یک تیم آسیایی در این رشته ورزشی را کسب کرد. دیزین مهم‌ترین پیست اسکی ایران و منطقه خاورمیانه ایران زادگاه ورزش چوگان هست و در متن‌های قدیمی همچون شاهنامه فردوسی به این بازی اشاره شده‌ هست.
تخته نرد نیز از بازی‌هایی هست که در ایران ابداع شده و بخش مهمی از تکامل شطرنج نیز در ایران اتفاق افتاده‌ هست.
با توجه به محیط کوهستانی ایران ورزش‌های کوهنوردی و صخره‌نوردی نیز در ایران رایجند. چندین پیست اسکی هم در نزدیکی تهران واقع هست و پیست اسکی توچال با ارتفاع ۳۷۳۰ متر از مرتفع‌ترین پیست‌های دنیاست. ورزش‌های قدرتی همچون وزنه‌برداری نیز در ایران بسیار محبوب هستند. وزنه‌برداری بعد از کشتی اغلب ترین مدال‌های المپیکی ایران را به دست آورده‌ هست.
هنرهای رزمی متنوعی نیز در ایران تمرین می‌شوند. کونگ‌فو توآ در دهه ۱۳۵۰ در ایران با اقتباس از هنرهای رزمی چینی ابداع شد و ورزشکاران ایرانی در رشته‌های گوناگون رزمی بارها قهرمان جهان شده‌اند. از نخستین حضور رسمی ایران در المپیک در بازی‌های ۱۹۴۸ لندن تا ۲۰۱۲ لندن، ورزشکاران ایرانی موفق شدند تا در مجموع ۶۹ مدال برای کشورشان تصاحب کنند. ۱۹ مدال طلا، ۲۲ مدال نقره و ۲۸ مدال برنز ماحصل تلاش ۵۵ ورزشکار ایرانی در ۱۷ دوره از بازی‌های المپیک هست.
۳۶ مدال در کشتی آزاد، ۱۹ مدال در وزنه‌برداری، ۷ مدال در کشتی فرنگی، ۶ مدال در تکواندو و یک مدال در پرتاب دیسک به دست آمده‌اند و هادی ساعی با دو مدال طلا و یک برنز پرافتخارترین ورزشکار ایران در المپیک هست.
بهترین مقام ایران رتبهٔ چهاردهم در المپیک ۱۹۵۶ ملبورن هست و بهترین نتیجه از نظر تعداد مدال هم در المپیک ۲۰۱۲ لندن با ۵ مدال طلا، ۶ مدال نقره و ۲ مدال برنز به دست آمد. محدودیت برای بانوان بانوان ایرانی در ورزش نیز دارای محدودیت‌هایی می باشند که از سوی حکومت این کشور اعمال می‌شوند. بانوان هوادار ورزش‌هایی نظیر فوتبال، اجازهٔ حضور در ورزشگاه‌ها را ندارند؛ البته دختران ایرانی بارها برای دیدن مسابقات ورزشی، خود را همانند مردان ساخته‌اند. در مسابقه‌ای میان تیم ملی فوتبال ایران و سوریه در ورزشگاه آزادی، بانوان اهل سوریه وارد ورزشگاه شدند ولی از ورود بانوان ایرانی جلوگیری شد؛ در نهایت بانوان ایرانی برای ورود به ورزشگاه، از پرچم سوریه بکاربرده کردند و خود را سوری جا زدند تا مسابقه را از نزدیک تماشا کنند. ورزشکاران زن ایرانی نیز برای ورزش دارای محدودیت‌ها و قوانینی متفاوت هستند؛ داشتن حجاب اسلامی هنگام مسابقات یکی از قوانین هست که چنانچه رعایت نشود یا تصویری بدون حجاب از ورزشکار منتشر شود، ممکن است باعث اخراج یا جریمهٔ او شود. ایضاً جداسازی جنسیتی در ورزش این کشور انجام می‌شود.

رسانه‌ها

نوشتار(های) وابسته: رسانه در ایران رسانه‌ها در ایران، چه در مالکیت خصوصی باشند و چه عمومی، زیر نظر دولت و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی فعالیت می‌کنند. رسانه‌ها از قبیل کتاب، فیلم؛ و آلبوم موسیقی باید قبل از پخش عمومی به تأیید وزارت ارشاد و فرهنگ اسلامی برسند. براساس گزارش سازمان گزارشگران بدون مرز در سال ۲۰۰۷ آزادی مطبوعات در ایران در ردهٔ ۱۶۶ از میان ۱۶۹ کشور قرار گرفته‌ هست.
این گزارش ایضاً دربارهٔ ایران که رده ۱۶۶ از میان ۱۶۹ کشور بررسی شده را دارد می‌گوید که روزنامه‌نگاران ایرانی (با تماس بسیار تهاجمی حکومت که اجازه بیان هیچ‌گونه انتقاد یا خواست سیاسی واجتماعی را نمی‌دهد، مواجه‌اند) سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران نیز رسانه‌ای هست که تنها متولی قانونی پخش برنامه‌های رادیویی و تلویزیونی درجمهوری اسلامی ایران هست.
بر اساس قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، رئیس صدا و سیما با حکم رهبر ایران انتخاب می‌شود. این سازمان پیش از انقلاب ۱۳۵۷ سازمان رادیو و تلویزیون ملی ایران نامیده می‌شد.

ویژگی‌های واژه: ایران


نقش دستوری: اسم خاص مکان
آواشناسی: 'irAn
الگوی تکیه: WS
شمارگان هجا: ۲
برابر ابجد: ۲۶۲

منابع

۱٫ ایران - ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
۲٫ ایران - برگرفته از واژه یاب
۳٫ - Wikipedia

دریافت نسخه ورد مقاله ایران

2713